Проклетството на паланката

„Јас, синка, ипак мислам дека тука у паланката е поубаво него там на западо!“, ми рече неодамна една комшика која иако најпрвин не ме препозна зашто ме нема видено десетина години, сепак многу убаво знаеше за мене, нештата кои ме опкружуваат и начинот на кој живеам. Иако ставовите што ги искажа во петте минути кои ми ги посвети беа далеку од вистината, со нејзинава констатација сепак морам да се согласам. Во паланката е многу поубавo, но само за оние кои го прифаќаат начинот на нејзино функционирање, според кој сите општествени односи се сведени на „бизнис“ размена од денес за утре.

Нејзиниот заклучок се потврди при напуштањето на „паланката“. При заминувањето од скопскиот аердором (тој ‘Велики’ музеј на нефункционалната паланка) се потврдува тезата: во паланката е најубаво поради истите причини од кои паланката никако да пркне – секој познава секого, а и доколку не познава, ќе најде кој познава. Според менталитетот и размислувањето на паланката, кога познавате некого немате избор освен да го услужите и бидете фини со него – барем додека и тој игра по воспоставените правилата и не ви го загрозува личниот интерес.

Во паланката може да чекирате куфер потежок од 23 кг (според новите ограничувања за багаж) зашто вработената на шалтер е прва братучетка на вашиот втор братучед. Во паланката ќе се протнете преку ред на авионот на кој доцните зашто дечкото на пасошка е пријател со вашиот татко.

И пошироко: во паланката можете да ширите омраза и расизам и отворено да го злоупотребувате јавниот радиодифузен простор и да не одговарате само зашто многумина ве знаат од времето кога ве донесоа на позицијата којашто никогаш не сте имале (ниту имате) капацитет да ја искористите за поттикнување општествено полезни размисли и дела.

Во паланката можете со години да трошите народни пари во креирање „јавни добра“, а во процесот да успеете да ја покажете само личната неспособност за менаџирање и професионална етичност. Не само што ви е дозволено да кажувате еден куп невистини и лаги кои дури да трепнете ви ги разоткрива некое младо момче кое нема преживеано ни третина од вашиот животен век (види го текстот на Анастас Вангели за Блаже Ристовски во „Глобус“), туку и да го допрете дното на практична етика за која впрочем по сè изгледа не сте ни слушнале. И притоа, освен два-три медиумски шамари, сепак да се искупите од грешките – зашто вие сте академик во паланка која ги цени многу повеќе титулите отколку сопствениот разум.

А и кога дел од јавноста ќе процени дека сте ги надминале границите на здравиот разум, и/или ќе почувствува дека титулите се само излитени ордени, сепак ќе премолчи, зашто некои други, исто така познати со својата подеднакво грда неетичност и’ ги матат сметките во проценувањето на општествената поставеност. Напаѓањето на првиот академик може да прозвучи како одбрана на некој друг паланчанец кој ја користи позицијата на која се издигнал поради познанствата за да се заканува во одбрана на својот интерес. И така паланчанецот чекори по друмот запоседнат од незаслужни уваженија. Така е полесно. Така е поубаво.

Зашто, како што вели Ќурчиев, во паланката секогаш е најважно само „ова сега и овде“ и одржувањето на функции. А ми потврди и еден пријател кој ми рече дека не се нервира што најодговорните места во државните институции ги држат личности кои ги паметиме од средношколските денови како најамбициозни само во исполнување на тетратката со цртежи на голи жени. Не го интересирало тоа, туку тој „да си земе решение за работа“.

Сè, ама и ништо, не е лично во паланката. На многумина им пречат квази-академските (со сомнителни референци и скудни библиографии) и недоволно објаснетите „факти“ за албанскиот народ во новата Македонска енциклопедија, но и покрај тоа немаат ништо лично против нејзините автори. Ќе се проголта и првоодделенското објаснување: „самите тие се нарекуваат така [Шиптари]. Тука нема ништо навредливо“. Стварно, како не им е срам на Албанците да креваат џева за џабе. Но, замислете, кутриот Вебстер вели: академик е личност која се однесува академски, применува академски методи, но е академик и по темперамент, морал, етика и принципи. Вебстеровиот академик, претпоставувам, во најмала рака во истата таа енциклопедија требал да додаде дека зборот Шиптар (и Планинец) употребуван од страна на останатите балкански народи, за Албанците е навредлив. И Афро-Американците меѓу себе се нарекуваат нигери, ама нека го напише тоа академикот во својата Енциклопедија без да појасни, па можеби некој конечно ќе му објасни што е професионална и, поспецифично, апликативна етика. Оти останатите (во случајот засегнати) жители на паланката кои ги повикуваат авторите на Енциклопедијата да се тргнат од огнот, а притоа се закануваат и прават сè за да го разгорат уште повеќе, очевидно немаат капацитет.

Како и да е, сево ова не значи дека во паланката не постојат принципи, уште помалку дека не се следат правилата и нормите одамна прифатени од народите кон кои паланката се стреми да се придружи. Напротив! Паланката знае да препознае идиотизам, незнаење и неетичност. Но, нервозата и фрустрацијата која тие ја предизвикуваат не може да ја истури врз оние од кои е предизвикана, зашто истите во свои раце ја имаат важната позиција „сега и овде“.

Затоа, и тоа како се почитува жолтата линија на скопскиот аеродром, но само од ред незнајни (паланчаните би рекле неснаодливи) патници.Правилата ги „почитува“ и добро познатиот контролор на пасошка контрола кој со доза на ароганција се дере на секој непознат кој ќе се осмели да постави прашање. И тоа како се почитуваат „правилата и прописите“ на факултетите, каде се малтретираат децата на непознатите за да се задоволи личната потреба од верба во поседувањето етика и принципиелност. И тоа како се применуваат „правила и прописи и принципи“ на работните места. Ма, толку многу се применуваат, што почнавме да креираме и кампањи против мобингот.

Да, во паланката денес за многумина е поубаво. Но следниот пат кога ќе го пцуете Груевски, Ристевски, Ахмети, Грците, и сите останати „педери“ додека на телефон го молите пријателот на комшиското дете да му помогне да положи испит на факултет, или го одбегне административниот неред во банката или го добие незаслуженото работно место, помислете за „утре и потоа“. Кого и за што вашите деца ќе молат?