Злото треба да биде видливо

25.06.2025 00:39

Мој стар говор, адаптиран и реинтерпретиран во контекст на новите ужаси, особено во Газа.

Да се потсетиме на изведбата на „Јуришот на Зимскиот дворец“ во Петроград, на третата годишнина од Октомвриската револуција, на 7-ми ноември 1920-тата година. Десетици илјади работници, војници, студенти и уметници работеле без престан, се хранеле со блуткава пченкарна каша, чај и замрзнати јаболка, подготвувајќи ја претставата на местото каде што настанот „вистински“ се случил три години претходно. Нивната работа ја координирале воени офицери, заедно со авангардни уметници, музичари и режисери, од Малевич до Мерхолд. Иако сето тоа е глума, а не „вистинското нешто“, војниците и морнарите се глумеле самите себеси – многумина од нив не само што навистина учествувале во настаните од 1917-та година, туку истовремено воделе вистински битки во Граѓанската војна што беснеела во непосредна близина на Петроград, град под опсада и со тежок недостиг на храна. Еден современик ја коментираше претставата вака: „Некој иден историчар ќе напише дека, за време на една од најкрвавите и најбрутални револуции, цела Русија глумеше.“ Теоретичарот Виктор Шкловски, претставник на рускиот формализам, забележа дека се „одвива некаква елементарна постапка каде што животното ткиво се трансформира во театарско“.

Ајде да ја подложиме оваа идеја – „животното ткиво трансформирано во театарско“ – на подетална критичка анализа: што точно било поставено на сцената во 1920-тата година? Театарските изведби никогаш не се нешто невино; тие секогаш суптилно ја трансформираат реалноста што ја прикажуваат, особено кога таа реалност е толку политички набиена како реалноста на Октомвриската револуција: „Оваа реконструкција, која ја следеле 100.000 гледачи, стана модел за државните филмови што подоцна се снимаа и кои прикажуваа жестоки борби за време на јуришот на Зимскиот дворец, иако, во реалноста, болшевичките востаници се соочиле со слаб отпор.“

Привремената влада била собрана на состанок на министрите во Зимскиот дворец. Неколку црвеноармејци влегле на службениот влез и ги уапсиле. (Пред нападот, премиерот Керенски го напуштил дворецот така што едноставно се одвезол со автомобил.) Еден морнар загинал кога му истрелала пушката. Четворица црвеноармејци и еден морнар биле убиени од залутани куршуми. Тоа бил вкупниот број жртви на тој историски ден. Поголемиот дел од луѓето во Петроград дури не ни знаеле дека се одвива револуција. Ден порано, Ленин тргнал со трамвај кон состанокот на болшевиците за да ја прогласи револуцијата, и речиси се изгубил. Го замислувам како му вели на возачот: „Извинете, брзам, морам да ја изведам револуцијата.“ Трамвајот наречен револуција.

Но не требало да се избрише само тоа. Кога народното незадоволство во Русија се зголемило и кога се прифатила Лениновата идеја дека постои шанса за револуција, мнозинството водачи на болшевичката партија се обиделе да организираат масовно народно востание. Но Троцки застапувал став што на традиционалните марксисти сигурно им звучел како бланкизам – власта треба да ја преземе мала, добро обучена елита. По кратко колебање, Ленин му се придружил на Троцки. Подоцнежните троцкистички бранители на (речиси) демократскиот Троцки, кој се залагал за автентична масовна мобилизација и демократија „оддолу“, треба да се потсетат дека Троцки бил совршено свесен за инерцијата на масите – најмногу што може да се очекува од нив е хаотично незадоволство. Избрана, добро обучена револуционерна ударна сила треба да го искористи тој хаос за да удри врз власта и така да отвори простор во кој масите навистина ќе можат да се организираат. Тука, сепак, се поставува клучното прашање: што прави таа избрана елита? Во каква смисла ја презема власта? Вистинската иновација на Троцки тука станува јасна: ударната сила не ја презема власта во традиционалната смисла на дворски пуч, со заземање владини канцеларии и воени штабови; таа не се фокусира на конфронтација со полицијата или војската на барикадите. Да погледнеме неколку извадоци од уникатната книга на Курцио Малапарте „Техника на државен удар“ (1931), за да добиеме појасна слика:

„Полицијата и воените власти на Керенски особено се посветија на одбраната на официјалните и политичките организации на државата: владините канцеларии, Маринската палата каде заседаваше Републичкиот совет, Тавриската палата, седиштето на Думата, Зимската палата и Генералштабот. Кога Троцки ја забележа нивната грешка, реши да ги нападне само техничките гранки на националната и општинските влади. Востанието за него беше само прашање на техника. 'За да ја соборите модерната држава', рече тој, 'ви треба ударна група, технички стручњаци и вооружени банди предводени од инженери'…

Во пресрет на државниот удар, Троцки му рекол на Ѕержински дека Црвената гарда треба да ја игнорира владата на Керенски; дека главното е да се заземе државата, а не да се бори против владата со митралези; дека Републичкиот совет, министерствата и Думата играат неважна улога во тактиката на востанието и дека не треба да бидат цели на вооружениот бунт; дека клучот на државата не лежи во нејзините политички и административни организации, ниту во Тавриската или Мариинската палата, ниту во Зимскиот дворец, туку во нејзините технички служби, како што се електро-станиците, телефонските и телеграфските служби, пристаништата, гасоводите и водоводите.“

Така Троцки целел кон материјалната (техничката) мрежа на моќта (железници, електрична енергија, водоснабдување, пошта и сл.), мрежа без која државната моќ виси и ја губи својата оперативност. Легендата вели дека рано наутро, откако неговите луѓе го завршеле сето тоа, Троцки им рекол на болшевичките раководители: „Во ред, револуцијата е добиена, изуморен сум и сега ќе си поспијам малку.“ Ленин и другите потоа ги повеле мобилизираните маси во борба против полицијата и во јуриш на Зимскиот дворец (чин без никаква реална релевантност).

Наместо тука да се препуштиме на патетична морализаторско-демократска осуда на таквата постапка, треба ладнокрвно да ја анализираме и да размислиме како би се применувала денес, бидејќи согледувањата на Троцки добија ново значење со прогресивната дигитализација на нашите животи во време што може да се опише како нова ера на постхуманата моќ. Поголемиот дел од нашите активности (и пасивности) сега се складирани во некаков дигитален облак кој нè оценува постојано, следејќи не само што правиме, туку и какви се нашите емоционални состојби. Кога себеси се доживуваме како апсолутно слободни (сурфаме на интернет каде што сè е достапно), тогаш сме целосно екстернализирани и суптилно манипулирани.

Денес сè е регулирано од некаква дигитална мрежа – од транспорт до здравство, од струја до вода. Затоа интернетот денес е нашето најважно заедничко добро, а борбата за негова контрола е Борбата на денешницата. Непријателот е комбинација од приватизирани и државно контролирани заеднички добра: приватни корпорации (Гугл, Фејсбук) и државни безбедносни служби (НСА).

Но сето тоа веќе го знаеме – па каде тука се вклопува Троцки? Дигиталната инфраструктура што ги одржува нашите општества, како и механизмите на нивната контрола, претставува краен израз на техничката инфраструктура што ја одржува моќта – а зарем тоа не ѝ дава ново значење на идејата на Троцки дека клучот на Државата не се наоѓа во нејзините политички и управни организации, туку во нејзините технички служби?

Следствено, на ист начин на кој за Троцки преземањето контрола над поштата, производството на електрична енергија, железницата итн. претставувало клучен момент во револуционерното освојување на власта, зарем денес окупацијата на дигиталната инфраструктура не е апсолутно клучна ако навистина сакаме да ја скршиме моќта на државата и капиталот? И, исто како што Троцки барал мобилизација на избрана, добро обучена „ударна група, технички стручњаци и вооружени банди предводени од инженери“ за да се реши тоа техничко прашање – лекцијата од последниве децении е дека ниту масовните граѓански протести, ниту добро организираните политички движења со разработени политички визии не се доволни: потребна ни е и мала ударна сила од посветени инженери (хакери, свиркачи и слично), организирани како дисциплинирана заговорничка група. Нејзина задача ќе биде да ја преземе дигиталната инфраструктура, да ја оттргне од рацете на корпорациите и државните агенции кои де факто ја контролираат денес.

Тоа нè враќа на почетната точка: настанот е изведен како театарска претстава за да се прикрие неговата реалност, за тој да се вклопи во идеолошката слика за себеси, или – попрецизно – за таа слика да се конструира. Преку својата изведба, Октомвриската револуција ретроактивно станува она што требаше да биде како основоположнички настан на новиот општествено-политички поредок. Постои една необична паралела помеѓу изведбата и статусот на правдата – да се потсетиме на познатиот афоризам: „Правдата не само што мора да се спроведе, туку мора и да се види дека се спроведува.“ Овој принцип во 1924-тата година го поставил тогашниот претседател на Врховниот суд на Англија, лорд Хјуарт. Се расправало за заменик на судски службеник кој истовремено бил партнер во адвокатска канцеларија што ја застапувала едната страна во спорот и за неговото можно влијание врз пресудата. Лорд Хјуарт рекол дека не е важно што навистина се случило, туку што би можело да изгледа како да се случило, и заклучил: „Не смее да се направи ништо што создава дури и сомнеж дека имало несоодветно влијание врз судскиот процес.“ Во ист дух треба да се разбере и мотивот за изведбата на Октомвриската револуција: „Не смее да се направи ништо што создава дури и сомнеж дека имало несоодветно влијание врз правилниот тек на револуцијата“ – како избраниот круг елитни стручњаци што го прават тоа пред самиот чин.

Сите минати револуции го преобликувале својот имиџ, дури и кога не биле дополнително инсценирани: во случајот на Француската револуција, падот на Бастиља – комично неважна акција за ослободување седум маргинални затвореници – подоцна бил издигнат во еден од основоположничките митови на таа револуција. Но денес се јавува нешто ново и необично: кога оние на власт извршуваат стравичен злостор, тие веќе дури и не се обидуваат да го прикријат со инсценација (или реинтерпретација) што би го претставила како благороден чин. Во Газа и на Западниот Брег, во Украина и на други места, злосторот се разметливо се претставува како тоа што е – огромен злостор. Медиумите имаа право кога уништувањето на Газа го нарекоа прв геноцид во жив пренос на телевизија. Слоганот „правдата не само што мора да се спроведе, туку мора и да изгледа како да се спроведува“ така е извртен: злото (етничко чистење, геноцидно насилство…) не само што мора да се изврши, туку треба и да изгледа како тоа што е – чисто зло, кое не се маскира со никаква чесна цел.

Како да се бориме против таквата крајно цинична опсценост, која како да ја спречува секоја делотворна критика, бидејќи однапред го признава нашиот прекор? Нашиот опис ја поедноставува ситуацијата, бидејќи постои јаз што опстојува во таа опсценост. Не се работи за просто поистоветување на државните власти со злото што го извршуваат; во своите јавни изјави, тие сè уште зборуваат за мир и човечност (на пример, израелската војска сè уште тврди дека е најхуманата на светот, итн.). Накусо, тука коегзистираат две нивоа: државата и понатаму ладнокрвно зборува за мир и човечност без никаква субјективна обврска, додека јавноста и делови од државната пропаганда истовремено се преплавени со примери на отворено уживање во страшни злосторства. Токму овој јаз отвора простор за контранапад преку едноставни јавни етички чинови.

Да се потсетиме дека неодамна повеќе од 1.200 израелски професори објавија отворено писмо, повикувајќи ги раководствата на израелските академски институции да проговорат и дејствуваат за да се запре војната во Газа. „Како професори, ја препознаваме нашата сопствена улога во тие злосторства“, стои во писмото. „Луѓето, а не само владите, вршат злосторства против човечноста. Некои општества ги извршуваат преку директно насилство. Други ги извршуваат одобрувајќи и оправдувајќи ги злосторствата, пред и по нивното извршување, молчејќи и замолчувајќи ги гласовите во просторот на знаењето. Токму молкот овозможува очигледните злосторства да продолжат непречено, без да ја пробијат бариерата на признавањето.“ Во писмото потоа се додава: „Не можеме да тврдиме дека не сме знаеле. Предолго молчевме. За животите на невините и за безбедноста на сите луѓе во оваа земја… ако не побараме веднаш прекин на војната, историјата нема да ни прости.“

Како оваа стратегија може да биде делотворна ако злосторството веќе во голема мера е познато, а оние на власт гордо го признаваат? Разликата ја прави субјективната позиција од која тоа се изрекува.

Во Амстердам, на 7-ми ноември 2024-тата година избувна судир помеѓу навивачите на Макаби од Тел Авив и пропалестинските демонстранти по фудбалскиот натпревар помеѓу Ајакс и Макаби. Дури и пред натпреварот, навивачи на Макаби се шетаа низ центарот на Амстердам, тргајќи палестински знамиња од прозорците и извикувајќи опсцености како: „Во Газа нема училишта зашто ги убивме сите деца.“

Сè што треба да направиме е да ги повториме истите зборови – со срам. Додека навивачите на Макаби уживаа во својата опсценост без никакви ограничувања, ние ја искажуваме нашата жед за човечност преку тоа што се срамиме од таквите постапки.