Државата на благосостојба и миграциите на работната сила

Современите либерални држави имаат двоен однос кон географската мобилност – од една страна тие се исповрзани и меѓузависни во глобална мрежа на текови на стоки, услуги и работна сила; од друга страна, тие инсистираат на затвореноста на својот систем, и на неговата дефинирана територија и население. Државата на благосостојба е токму поврзана со второво: таа инсистира на статусот на членство и оттаму на подобноста на нејзините корисници. Развојот на државата на благосостојба може да се гледа како дијалектика помеѓу дистрибутивната логика на затвореноста (меѓусебна помош помеѓу членовите на заедницата според социјално дефинираните концепции за потреби) и дистрибутивната логика на отвореноста (третман според постигнувањата на пазарот, без разлика на статусот на членство).[1]

Поради важноста на дистинкцијата членови/нечленови, и поради карактеристиката на отвореност на државата на благосостојба, што ја прави ранлива на меѓународните флуктуации, меѓународната миграција, која предизвикува структурни и промени во социо-економските динамики, претставува важен предизвик за одржливоста и ефективноста на државата на благосостојба, нејзините практики и идеологии. Можеби најважниот и најдиректно релевантен надворешен економски фактор за неае мигрантската работна сила.

Притоа, во литературата поистражувани се ефектите за земјата-примател, но важно е да се истакне и влијанието на одливот на работна сила за земјата-испраќач. Северна Македонија спаѓа во втората група држави, во која феноменот на одлив на работници има позначајни импликации од приливот. Најголем дел од македонските работници мигрираат кон Европската Унија.

Имиграцијата како терет за земјата-домаќин

Прашањето дали имиграцијата долгорочно ја ослабнува државата на благосостојба е активна дебата во науката. Потенцијалниот негативен ефект, според некои истражувачи, е резултат и на фискалното оптоварување и на намалувањето на јавната поддршка за социјалните политики. Овој страв се базира на фактот (и покрај мешаните истражувачки увиди, во принцип поддржан) дека етнички хетерогените општества по правило тендираат да бидат критични кон редистрибутивните политики и социјалните трошења.[2]  На пример, САД (етнички фрагментирана, со слаби социјални трошења и со низок легитимитет на јавните редистрибутивни политики) е многу послаба држава на благосостојба во споредба со земјите од Европската унија (ЕУ); постои хипотезата дека ЕУ во догледно време ќе се доближи до САД во овие параметри, токму поради промените во структурата на населението.

Во јавното мнение често димензијата на придонесување од страна на имигрантите е невидлива за домашната јавност. Имиграцијата често се сфаќа како закана за државата на благосостојба, а мигрантите се потенцираат како консументи на социјална помош. „Повеќето граѓани очекуваат имигрантите да го финансираат буџетот на државата на благосостојба во поголема мера отколку што го консумираат. Анкетите покажуваат дека имигрантите се редовно помеѓу категориите гледани како најмалку заслужни да добиваат безусловна социјална поддршка.“[3]  Ваквите рестриктивни ставови се главно поврзани со промените што зголемениот број имигранти ги имаат врз локалната работна сила: зголемувајќи ја понудата, тие ги намалуваат надоместоците. Сепак, повеќето истражувања покажуваат дека ова влијание врз надоместоците, кога се случува, главно се однесува на помалку платените и неквалификувани работни места, а не важи општо.

Друга причина е „истрајниот мит“ за мигрантите како „гребачи за социјална помош“[4]  – кои претерано ги користат социјалните бенефиции - и тоа по правило важи за западните, побогати земји, кои имаат посилни држави на благосостојба. На таквата состојба, сепак влијаат разни фактори поврзани со имиграциските политики – структурата на мигрантите, периодот на престој, до наметнатите услови од самата држава-домаќин, како и типот на државата на благосостојба (оние базирани на придонеси се поотпорни на ваквата опасност од оние од силно редистрибутивен социо-демократски тип, кои често се обвинувaни дека ги демотивираат имигрантите да се приклучат во работната сила).[5]

Од аспект на меѓународната миграција, најважното прашање се однесува на можниот импакт на државите на благосостојба врз обликувањето на одлуките за миграција. Во таа смисла доста влијателна е хипотезата дека социјалната дарежливост може самата по себе да привлече имиграција – т.е. државата на благосостојба како „магнет“. Оваа теорија конкретно се однесува на економските варијабли. Според Борхас, критичар на имиграцијата во САД, ова се должи на разликата во приходите на земјата-испраќач и земјата-домаќин, и може да делува како насочувач на движењето на населението. Сепак, тој е принуден да признае дека хипотезата за „државата-магнет“ е тешко да се докаже емпириски. Имено, многу истражувања, во САД и во Европа, укажуваат на поголема значајност на социо-културните фактори како јазичната блискост, мрежите на мигранти и колонијалните врски, отколку достапноста до социјална помош. За достапноста до социјална помош да биде решавачкиот фактор во одлуката за миграција, нејзината висина, корегирана за трошоците за живот во земјата-домаќин, треба да биде поголема од приходите на мигрантот во земјата-испраќач, што најчесто не е случај дури и воразвиените држави на благосостојба.

Имиграцијата како ресурс за земјата-домаќин

Значи, ако ја разгледаме другата страна на паричката, јасно е дека, генерално земено, миграцијата воoбичаено предизвикува позитивен нето-ефект врз економијата на земјата-домаќин.Имигрантите ја помагаат државата-домаќин преку пополнување на недостатокот на работна сила, донесување вештини, донесување капитал (вклучително и за социјалниот буџет) и зајакнување на националната економија.Во фазата на привремена миграција државата на благосостојба е нето-бенефициент, бидејќи мигрантските работници повеќе плаќаат во даноци отколку што користат услуги. Всушност, доаѓајќи во неа како возрасни луѓе, државата-домаќин заштедила на трошоците за нивно образование, раст, нега. „Како целина тие имаат многу поголема стапка на активност и понискa зависност од домашното население.“[6]

Еден од важните фискални придонеси на имигрантите во државата-домаќин е на полето на пензиите. Тие може да помогнат да се намалат ударите од претстојните пензиски кризи во некои земји, а кои се должат на стареењето на населението и намалувањето на работната сила. Напливот на млади работоспособни имигранти може да делува како бустер за јавните финансии што ќе го намали даночното оптоварување врз домашните работници, а бидејќи вообичаено не наштетуваат на вработливоста на домашните работници, нема да го зголемат ниту социјалното трошење за домашното население.[7]  Имигрантите придонесуваат кон фондот за пензии бидејќи мал дел од нив остаруваат доволно или работат доволно долго за да станат приматели, а многумина воопшто не аплицираат за пензија. Понатаму, односот на вработени спрема пензионирани луѓе е поголем кај имигрантите отколку кај домашното население. Така, тие се нето-контрибутори кон државните пензиски програми за догледна иднина. Односот на зависност (dependency ratio) поврзан со стареењето на населението е еден од примарните извори на долгорочните финансиски проблеми на државните пензиски системи.

Пошироката економска интеракција помеѓу мигрантите и државата на благосостојба се огледува и во секторот за нега на стари лица. Сите европски држави на благосостојба, директно или индиректно, ги намалуваат своите социјални трошења преку мигрантска работна сила во секторот за нега. Ваквите работни места се неатрактивни за домашните работници, но се атрактивни за имигрантите поради компаративно повисоките плати во однос на нивната земја на потекло. Спротивно, кога можноста за вработување имигранти би била затворена тогаш трошоците за државата на благосостојба би се зголемиле – државата би била принудена да ги зголеми платите во секторот, што би ги зголемило и трошоците на лицата кои имаат потреба за нега, би поттикнало буџетски кратења и поголеми даноци.

Општото ниво на квалификуваност на мигрантите зависи, меѓу другото, и од режимот на политиките кои се однесуваат на мигранти – дали имиграцијата е слободна или ограничена. Во слободен режим на миграција, како што е внатре-ЕУ, од една страна, типичната држава на благосостоjба (со релативно богат капитал и висок вкупен фактор на продуктивност - релативно високи плати за сите нивоа на квалификуваност) која е отворена и за неквалификувани и за квалификувани мигранти повеќе привлекува неквалификувана работна сила поради високите бенефиции. Во ограничен режим, пак, подобредојдени се квалификуваните работници бидејќи, типично, неквалификуваните работници ја намалуваат платата на неквалификуваните а ја зголемуваат платата на квалификуваните работници; спротивно е со квалификуваната миграција. Едновремено, квалификуваните работници се нето-придонесувачи, а неквалификуваните се нето-бенефициенти.[8]

Ефекти врз земјата-испраќач

Дознаките се важен приход за земјата-испраќач и може да имаат значајно влијание врз дистрибуцијата на доходот на домаќинствата. Дознаките се пари или добра што мигрантите ги праќаат дома за семејствата и пријателите во земјите на потекло, и тие се честo најдиректната и најдобро позната врска помеѓу миграцијата и развојот. Од 2016 дознаките се најголемиот извор на надворешни финансии за земјите со среден и низок приход; во земјите кои се мали и многу сиромашни дознаките честопати сочинуваат повеќе од 10% од нивниот БДП. Нивниот придонес кон благосостојбата на населението е значаен бидејќи тие сочинуваат значаен дел од приливот на сиромашните заедници и ги штитат домаќинствата од различни социјални ризици.Некои компаративни истражувања на земји во развој покажуваат врска помеѓу дознаките и намалувањето на сиромаштијата, преку зголемување на доходот и олеснување на потрошувачката. Влијанието во одделни земји ќе зависи одспецифичните карактеристики на земјата и од миграциските шаблони.[9]

Во однос на влијанието на дознаките врз нееднаквоста на доходот резултатите се хетерогени - некои студии покажуваат дека ја намалуваат а некои дека понекогаш ја намалуваат а понекогаш ја зголемуваат нееднаквоста. Според едно истражување дознаките ја намалуваат нееднаквоста во земји кои се релативно поразвиени, кајшто трошоците за миграција се пониски и кајшто мигрантите имаат релативно помалку развиени вештини.[10]

На крајот, емиграциите на вработените во секторите за нега и здравство, подобрувајќи ја понудата во земјите-домаќини, создаваат недостиг од вакви кадри во земјите на потекло („одлив на нега“).

Аспекти на миграцијата и социјалните трошења во ЕУ

Во 2021, 5,3% од вкупното население на Европската унија биле не-ЕУ државјани, а 8,5% биле државјани родени надвор од ЕУ (совклучување на внатре-ЕУ мобилните лица процентот ќе биде 12,4%). Во 2022 од вкупниот број не-ЕУ граѓани на возраст 20-64 години кои биле вработени на европскиот пазар на труд 5,1% биле не-ЕУ државјани. Стапката на вработеност во ЕУ на населението на работна возраст е повисока за граѓаните на ЕУ (77,1%) отколку за не-ЕУ граѓаните (61,9%) во 2022. Од нив, повеќето се есенцијални работници (неквалификувани).[11] Европа во просек привлекува повеќе неквалификувани имигранти во споредба со САД, Канада и Австралија, кои имаат релативно високо квалификувана композиција на имигранти.

Европската Унија нема заедничка унифицирана социјална политика за мигранти, туку таа е во надлежност на индивидуалните земји членки. ЕУ сепак има воспоставено заеднички принципи и стандарди што земјите членки се охрабрени да ги следат. Според статистиките за интеграција на мигрантите на Еуростат, речиси половина (46,2%) од не-ЕУ граѓаните над 18 години кои живееле во таму во 2022 година биле под ризик од сиромаштија или социјална исклученост, во споредба со 27,3% од мобилните ЕУ граѓани и 19% од Европјаните кои живееле во сопствената земја.[12]  Во однос на изјавата дека социјалните трошења, општо земено, претставуваат преголем терет за економијата, ставовите на испитаниците во ЕУ се поделени - околу една третина се согласуваат со изјавата, и околу една третина не се согласуваат со неа.[13] Според податоците од European Social Survey (ESS) во 2016 41,9% од респондентите во анкетата изјавиле дека на имигрантите треба да им се обезбеди пристап до социјални права дури откако работеле и плаќале даноци најмалку една година, додека речиси 30% се согласувале дека социјални бенефиции треба да им се обезбедат само откако ќе добијат државјанство. Овие податоци покажуваат високо негативни ставови.[14] Општата владина потрошувачка во ЕУ за социјална заштита во просек изнесувала 20,5% од БДП во 2021 година.[15]

Аспекти на миграцијата и социјалните трошења во Северна Македонија

Во Северна Македонија мигрантите, без оглед на мигрантскиот статус, имаат еднаков пристап како државјаните до системот за социјалназаштита, додека само мигрантите работници можат да пристапат до системот за пензиско осигурување. Според Законот за пензиско и инвалидско осигурување (2012) странските државјани можат да добиваат пензиско и инвалидско осигурување, но само ако нивните работодавачи се странски субјекти. С. Македонија има склучено меѓународни договори за социјално осигурување со 21 држава кои предвидуваат меѓусебно здравствено осигурување, социјално осигурување, пензии, надоместок за невработеност, надоместок за попреченост, детски додаток и други социјални надоместоци.[16]  Имиграцијата на странците со привремен престој (најчест вид) иако бележи тренд на континуиран пораст, според обем останува релативно мала – ова вклучително и по основа на вработување. Притоа, со цел заштита на домашниот пазар на труд, Владата одредува годишна квота на работни дозволи за странци, која не може да надминува 5% од законски вработеното население во земјата.[17]

Во С. Македонија феноменот на емиграцијата на работната сила е покарактеристичен и повлијателен.Според Миграцискиот профил на Северна Македонија[18]  објавен во 2021 година, емиграцијата предизвикува растечки дефицит на работна сила. Бројот на македонските граѓани на работоспособна возраст во европските земји на прием се зголемил од 200.158 (2015) на 219.438 (2020) лица. Бидејќи отселените работници се главно помлади од населението кое останува во земјата, пензискиот систем и јавните финансии се пооптоварени. Одливот главно се состои од кадри со високо образование, кои трајно мигрираат, и со средно стручно образование, кои се дел од привремена (циркуларна) миграција. Со емиграцијата не се постигна ублажување на проблемот со невработеноста, туку таа останува еден од најголемите проблеми на земјата и оптоварување на нејзините социјални механизми. Од друга страна, ваквите јазови условуваат потреба за земјата да создаде соодветни политики и услови за прием на странска работна сила.

Во однос на дознаките од македонските работници во странство, нивна прецизна пресметка не е можна бидејќи голема количина од нив пристигаат преку неформални канали – донесени се „на рака“ од мигрантите или испратени преку други лица - но, според проценките на НБРСМ дознаките, кои беа значително погодени во периодот на пандемијата, во 2022 година достигнаа историски највисоко ниво од 2,4 милијарди евра.[19]  Преку нив најчесто миграцијата влијае врз социоекономскиот развој на земјата. Нивните развојни ефекти зависат од начинот на нивното користење, а во Северна Македонија во најголем дел се користат за лична потрошувачка. Сепак, според истражувањата, дознаките немаат долгорочни развојни ефекти на макро ниво преку зголемување на потрошувачката.[20]

Истражувањата покажуваат дека семејствата што примаат дознаки имаат помала веројатност да паднат во сиромаштија, што од своја страна го олеснува притисокот врз државните социјални расходи. Според студија направена за периодот 2008-2012, дополнителни 1000 евра во дознаки за едно домаќинство, просечно ја намалуваат веројатноста за сиромаштија за 2,6%.[21]  Ова не зависи од географската локација (урбано/рурално) ниту од родот на главата на домаќинството.[22]  Друго истражување од 2014 покажува дека овие домаќинства се поздрави, подобро ухранети и имаат просечно 6% поголема веројатност да се изјаснат како неранливи. Тие имаат за 27% помала веројатност да паднат во сиромаштија во споредба со оние домаќинства кои не примаат дознаки.[23]

Заклучок

Генерално земено, имиграцијата претставува ресурс за благосостојбата во земјата-домаќин главно преку придонесувањето во пензискиот фонд и во секторот за нега, и има позитивен нето-ефект за економијата преку пополнување на недостатокот на работна сила, донесување вештини и донесување капитал. За Северна Македонија, за која е карактеристична емиграцијата на граѓани,главната врска со дијаспората се дознаките и истражувањата покажуваат нивен позитивен ефект врз намалување на сиромаштијата и заштита на домаќинствата од социјални ризици.

[1]FREEMAN, G.F. Migration and the Political Economy of the Welfare Stateво The Annals of the American Academy of Political and Social Science, Sage Publications, 1986
[2]Sciortino, G. Finotelli, C. Closed memberships in a mobile world? Welfare states, welfare regimes and international migration во HANDBOOK OF THE INTERNATIONAL POLITICAL ECONOMY OF MIGRATION, Edward Elgar Publishing Limited, 2015, p.185,
[3]Sciortino, G. Finotelli, C., Closed memberships in a mobile world? Welfare states, welfare regimes and international migration во HANDBOOK OF THE INTERNATIONAL POLITICAL ECONOMY OF MIGRATION, Edward Elgar Publishing Limited, 2015,
[4]Sciortino, G. Finotelli, C., Closed memberships in a mobile world? Welfare states, welfare regimes and international migration во HANDBOOK OF THE INTERNATIONAL POLITICAL ECONOMY OF MIGRATION, Edward Elgar Publishing Limited, 2015, p. 193
[5]Sciortino, G. Finotelli, C., Closed memberships in a mobile world? Welfare states, welfare regimes and international migration во HANDBOOK OF THE INTERNATIONAL POLITICAL ECONOMY OF MIGRATION, Edward Elgar Publishing Limited, 2015,
[6]FREEMAN, G.F.Migration and the Political Economy of the Welfare Stateво The Annals of the American Academy of Political and Social Science, Sage Publications, 1986
[7]Legrain, P.Is free migration compatible with a European-style welfare state?, London School of Economics, 2008, 20
[8]RAZIN, A. WAHBA, J.MIGRATION POLICY AND THE GENEROSITY OF THE WELFARE STATE IN EUROPEhttps://www.ifo.de/DocDL/dicereport411-forum5.pdf
[9]Petreski, M.Jovanovic, B.Havolli, S. Mustafa, A.REMITTANCES AND DEVELOPMENT IN THE WESTERN BALKAN: THE CASES OF MACEDONIA, KOSOVO AND BOSNIA-HERZEGOVINA, 2013, 6-7
[10]Petreski, M. Jovanovic, B. Havolli, S. Mustafa, A., REMITTANCES AND DEVELOPMENT IN THE WESTERN BALKAN: THE CASES OF MACEDONIA, KOSOVO AND BOSNIA-HERZEGOVINA, 2013, 11
[11]Извор: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/pr...
[12]Извор: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migra...
[13]Извор: https://ess.sikt.no/en/datafile/ffc43f48-e15a-4a1c-8813-47eda377c355/89?tab=analysis&elements=[%229ba291b8-d925-444d-b82f-24a2e407f9ad/1%22]
[14]Извор: https://ess-search.nsd.no/en/variable/53086955-504b-4fc0-84f9-96941928bf38
[15]https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Government_expenditure_on_social_protection#Social_protection.27_expenditure_by_type_of_transaction
[16]Меѓународнаорганизацијазамиграција (ИОМ),.Индикаторизауправувањесомиграцијата 2021 – СевернаМакедонија. ИОМ.Женева, 2021
[17]Авди, Н. Здравкова, И. Ѓорчевски, Д. Анализанаполитиките и услугитедостапнизастранцитевоРепубликаСевернаМакедонијаМакедонскоздружениенамладиправници, 2020
[18]Меѓународнаорганизацијазамиграции, 2022.МиграциитевоРепубликаСевернаМакедонија: Профилназемјата 2021. ИОМ, Скопје
[19]https://www.nbrm.mk/ns-newsarticle-soopstenie-23052023.nspx
[20]Меѓународнаорганизацијазамиграции, 2022.МиграциитевоРепубликаСевернаМакедонија: Профилназемјата 2021. ИОМ, Скопје
[21]Petreski, M. Jovanovic, B. Havolli, S. Mustafa, A. REMITTANCES AND DEVELOPMENT IN THE WESTERN BALKAN: THE CASES OF MACEDONIA, KOSOVO AND BOSNIA-HERZEGOVINA, 2013
[22]Забелешка: студијата забележува  дека ваквиот ефект важи кај македонските но не и кај албанските домаќинства, бидејќи обемот на дознаките кај вториве е повисок и оттаму нивното зголемување нема ефект врз степенот на сиромаштијата.
[23]Finance Think, Emigrants’ money matters for the Macedonian social development (Policy brief), 2020, https://www.financethink.mk/wp-content/uploads/2020/10/Policy-brief-121-1.pdf