Политики за финансиско јакнење на независната културна сцена

Глобалната пандемија предизвикана од вирусот Ковид-19 го разголи она на што истражувачите веќе со години укажуваат – ранливоста и несигурноста, како на културната работа, така и на независниот културен сектор, и неодржливоста на досегашниот модел на функционирање на финансирањето на културата што во фокус го става проектниот и пазарниот пристап.

Независната културна сцена во Северна Македонија со години е „во сенка“ на доминантната институционална култура. Во земјата не се препознава нејзиното значење, а оттука, не постои ни стратегија за нејзиното функционирање и развој. Причината за ова е во монополизацијата нa политичките,економските, па ина културните ресурси. Не постои реална децентрализација на моќта и дистрибуцијата на средствата. Независната сцена е маргинализирана и дијалогот меѓу естаблишментот и граѓанскиот сектор е отсутен. Независниот културен сектор се наоѓа во критична ситуација, постои драстичен пад на примањата на културните работници и потреба за итно делување.Промените треба да се воведат најмногу во делот на финансирањето на независниот културен сектор.

ШТО Е НЕЗАВИСНИОТ КУЛТУРЕН СЕКТОР (НКС)?

Независниот културен сектор (НСК) е дефиниран како „составен од субјекти кои се непрофитни организации и/или самостојни креатори кои функционираат надвор и наспроти централизираните системски текови. Овие субјекти се одликуваат со директно ангажирање во заедницата, флексибилност, како и силен интерес за интерсекторска соработка и поврзување.“ Во таа смисла, честопати се работи за иницијативи кои се засноваат на алтернативни модели на организација и управување, со цел органски да се вклучат и да ја рефлектираат пошироката заедница и нејзините идеи. Овие субјекти се стремат да бидат независни во своето одлучување и функционирање, и да се измолкнуваат на наметнатите стеги и тенденции од ригидните и формални надворешни структури како локалните или централните власти. Воедно, тие се противтежа на институционалната сфера, треба да дејствуваат како критичка призма и коректор на социо-културниот контекст и да истражуваат нови перцепции и модели.

Во речиси сите транзициски земји во културата доминираат јавните институции, односно во нив се влеваат сите средства. Овие институции ги имплементираат традиционалистичките наративи, често обележани со национализам, патриотизам, семејни вредности, ригидни сфаќања на целите и формите на уметноста и културата. Воедно, во системската структура овие институции, а со тоа и главнотековната култура, се под директна контрола на власта, што ги става во ризик од некритичко одлучување и ограничување на слободата на изразување.

Првите системски линии кои го трасираат развојот на НКС во Македонија потекнуваат од Законот за култура донесен во 1998 година, со кој е дефинирана рамката на функционирање и поддршка на културните активности. Овој Закон вклучува аспекти како слобода на креирање, воведување на граѓанскиот концепт во културата, еднаков третман на приватните и јавните ентитети во полето на културата, воведување на децентрализиран систем на култура, итн. Иако НКС континуирано постоел и динамично се развивал децении претходно, тој е препознаен од страна на системот во Македонија дури во 2011 година, во амандманот кон Законот за Култура во членот 9 став 4, укажувајќи на „Граѓанска Асоцијација за Култура” и „претставници на независната културна сцена” како активни учесници во создавањето на нова национална културна стратегија. До тој момент, таму фигурираа само културни и едукативни институции поддржани од државата.

Oва беше единственото место во кое се споменуваше независната културна сцена во Законот се’ до објавувањето на Предлог законот за остварување на јавен интерес во културата во 2019 година, кој се’ уште не е донесен. Во новиот Предлог закон здруженијата и фондациите и културните работници се дефинирани рамноправно како релевантни носители на културната дејност заедно со националните установи. Притоа, културен работник е дефиниран како „физичко лице кое врши стручни, научно – истражувачки, теориско – критички, едукативни, кураторски, продуцентски, уметничко – соработнички, менаџерски, специјалистичко – технички или организациски работи во областа на културата, без оглед на тоа дали е вработен или не и независно од образованието, правниот статус, регистрацијата, државјанството или друг вид припадност“ а во дефиницијата на јавниот интерес на културата е препознаена и критичката култура. Ваквото законско препозавање на вонинституционалните културни субјекти е значаен чекор напред.

Министерството за култура, според уставната и законската рамка на РС Македонија и стратешките определби на Македонија во областа на културата во законот е идентификувано како главен актер.

ТЕКОВЕН КОНТЕКСТ

Културните работници спаѓаат во групата слабо платени занимања, особено во случајот на оние кои работат во цивилниот сектор или спаѓаат во групата слободни уметници. Притоа, Министерството за култура ја има улогата на главен арбитер и финансиер. Во мала мера здруженијата и поединците се финансираат од државните институциите на локално ниво (општини), а врските со бизнис-секторот се речиси непостоечки. Дел од здруженијата добиваат финансии од меѓународни грантови, но тие се многу потешко пристапни бидејќи на здруженијата им недостасуваат капацитети за ползување на овие грантови, а бројот на овие извори е ограничен. Имено, по затворањето на Balkan Art and Culture Fund во 2016 и драстичното намалување на опсеготна работатана Фондацијата Отворено општество, присутноста на меѓународните организации кои ја финансираат културата фокусирани во Западен Балкан прекина. Единствената преостаната опција се фондовите на Европската унија, особено во рамки на програмата Креативна Европа.

Ковид-кризата во изминативе две години значително гo разголи прекаријатниот статус на културните работници и уметниците, финансиската кревкост на здруженијата во културата и нивната зависност од државна помош. Воведувањето на рестриктивните ковид-мерки во текот на 2020 година ја попречи реализацијата на културните проекти кај речиси 90% од испитаниците. Голем број самостојни уметници и здруженија беа принудени да ги откажат планираните активности. Здруженијата се соочија со одложување на исплаќањата на добиените грантови и/или повлекување на финансиерите. Според анкетата4 што ја спроведе ЈАДРО-Асоцијација на независната културна сцена во април 2020, за 53.1% од испитаните културни работници целиот финансиски приход бил загубен а 26.9% одговориле дека го загубиле најголемиот дел од приходот. Во оваа анкета најголем дел од испитаниците, 39.2%, се изјасниле како невработени.

За жал во моментов не постојат истражувања кои подлабински и историски би ја покажале состојбата и структурата на независната културна сцена. Не постојат ниту прецизни бази на податоци за ангажираните во независниот културен сектор.
Едно подоцнежно анкетно истражување спроведено во 2022 помеѓу членовите на Асоцијацијата ЈАДРО покажува дека во однос на работниот статус на културните работници, од вкупен број на 422 испитаници ( 223 жени, 187 мажи и 12 небинарни) активни членови во 26 организации, само 24 членови се постојано вработени од кои 17 жени и 7 мажи. Тоа се само 5,6 % вработени, додека пак останатите 94,4 % работат во дејноста како невработени лица. Само 144 од нив, или 34% се хонорарно ангажирани лица, кои немаат здравствено осигурување и немаат можност за остварување пензија. Во однос на работниот стаж, најголем дел, 19 (25 %), имаат работен стаж до 3 години, а 18 (23.7 % ) меѓу 10 и 20 години. Значаен дел, 11 (14,5 %) немаат воопшто работен стаж. Помеѓу 3 и 5 години стаж имаат 8 (10,5 %), меѓу 5 и 10 години (11,8 %), а над 20 години стаж имаат 11 (14.5 %). Друг проблем на НКС лоциран со ова анкетно истражување е недостатокот на службен простор за работа ниту за спроведување на програмските активности.

Напливот на Ковид-кризата ја потенцираше тромавоста и згрченоста на институциите. Финансиските мерки кои од почетокот на 2020 беа обезбедени од Владата беа слаби и лошо осмислени. Меѓу другото, тие главно се состоеја од еднократна помош за краток временски период и несоодветно таргетираа преку поставување услови кои придонесоа значително да се намали бројот на КР на кои им беше достапна помошта (на пример, таргетирањето само на невработени лица, со што ја исклучија групата вработени КР која беше еднакво погодена од кризата). Потребните оперативни приспособувања кон тековната ситуација беа бавни или изостанаа а дојде и до дополнителни доцнења со исплаќањата од претходните циклуси. Понатаму, повиците за финансирање од Министерството за култура во 2020 и во 2021 беа дополнително оптоварени со непотребни бирократски отежнувања, кои во голема мера произлегоа од суштинското непознавање на механизмите на функционирање на независната културна сцена.

Меѓу редовните проблеми забележани во праксатакои се провлекуваат со години, при остварувањето финансиска поддршка на субјектите од независната културна сцена од државните институции се и:

- маргиналниот третман на културата кој се огледува во малиот државен буџет за култура,
- слабостите на механизмите за селекција:
• постои нелојална конкуренција од здруженија кои не се дел од културниот сектор, а институциите не применуваат механизми со кои ќе ги распознаат;
• нејасни критериуми за доделување средства;
• пристап на доделување средства според принципот „на секого по малку“,
• отсуство на евалуација на резултатите од проектите;
- занемарувањето на Министерството на спроведувањето на сопствените обврски кон субјектите;
- непристапноста и неподготвеноста за дијалог од страна на Министерството.

Конечно, пречестото менување на министрите за култура како и фактот што тие се најчесто некомпетентни, односно без соодветна професионалнапозадинапокажува дека овој сектор е третиран како маргинален и неважен во рамки на државата и служи само „за поткусурување“ помеѓу партиите на власт, ја потенцира несигурноста и неизвесноста на културните политики.
Во моментов е во процес изработката на Предлог законот за остварување на јавен интерес во културата6, на кој се работи од 2019 година. Овој документ предвидува одредени позитивни измени во законската заснованост на финансирањето на културата. Некои од тие новини се следниве: да се воведе право на менаџерите во културата, кураторите и стручните работници во областа на заштитата на културното наследство да се стекнат со поволности на истиот начин како и самостојните уметници; јавен повик за комисиите за стручнаа евалуација на проектите доставени на конкурсите на Министерството за култура што ќе овозможи влез на претставици од НКС; можностa за среднорочно финансирање на активностите на НКС. Сепак, неизвесно е дали овие измени ќе бидат ефективно и транспарентно имплементирани од страна на Министерството и што тие ќе значат во пракса за НКС.

Во Министерството за култура постои Совет за култура стручно и советодавно тело на министерката за култура. Членовите на Советот се од редот на истакнати уметници, стручни лица од областа на културата и од јавниот и општествениот живот, по принципот на стручност и компетентност и на соодветната и правична застапеност на граѓаните, кои припаѓаат на сите заедници.

Моментално единствена асоцијација на културните работници е Јадро Асоцијација и улога е застапување за нивните права. За жал, оваа организација се' уште нема посериозни капацитети за залагање за промени во јавните политики.

ПОЛИТИКАТА НА ФИНАНСИРАЊЕ ОД СТРАНА НА МИНИСТЕРСТВОТО ЗА КУЛТУРА

Финансирање на организациите во културата
Финансиската постапка за поддршка на организациите од областа на културата се остварува преку Годишниот повик за проекти од национален интерес од областа на култура на МК. Овој повик се објавува во октомври/ноември во тековната година а резултатите најчесто се достапни во февруари следната година. Во новиот Предлог закон се предвидуваат два наместо еден конкурс за проекти кои ќе бидат објавувани во септември и во март секоја година.

Во своето истражување за државното финансирање на НКС спроведено во 2022 г. Бранимир Јовановиќ покажува дека транспарентноста на Министерството за култура во однос на буџетот е на ниско ниво. На веб-страницата на МК се објавени буџетите од 2020 до 2024 година, како и финансиските извештаи само за 2020 и за 2021 година, но не е објавена ниедна завршна сметка на буџетот за култура. Со други зборови, може да се видат колку пари биле предвидени да се вложат во културата во последните две години, но не и колку биле фактички вложени. Во последните 15 години буџетските средства за култура имаат големо зголемување во 2009 година, за околу 50 %, што соодветствува со реализацијата на проектот „Скопје 2014“, кој во голем дел е спроведуваше преку Министерството за култура. Средствата имаат благ тренд на пораст до 2017 година, кога го достигнуваат врвот од 4,6 милијарди денари, по што имаат тренд на намалување. Во последните три години, државниот буџет за култура се движи околу 3,5 – 3,9 милијарди денари.

Јовановиќ утврдува дека предвидените буџетски средства за култура не секогаш се реализираат целосно. Просечната стапка на реализација на средствата во периодот 2007-2020 изнесувала 96 %, што е релативно висока реализација. Во три години реализацијата го надминала првичниот буџет – во 2008, 2015 и 2017, што е можно поради буџетски ребаланси и пренамени. Вопериодот 2018-2020 се забележува влошување на реализацијата и таа во просек изнесува 91%. Ова значи дека 9 % од буџетските средства за култура останале неискористени во тие три години. Во 2022 реализацијата на севкупниот буџет на Министерството за култура е 95 %.
Вкупниот предлог-буџет на Министерството за култура за 2023 година изнесува 61,6 милиони евра. Гледано како процент од БДП, вкупните реализирани државни вложувања во културата во периодот 2007-2020 се движеле помеѓу 0,5 % и 0,8 %.Државните вложувања во културата во Македонија се меѓу најниските во регионот. Македонија е на претпоследното место во регионот, со државни вложувања од 0,5% од БДП. Само Албанија вложува помалку (0,4%). Предводници во регионот се Хрватска и Словенија, со 1,5% и 1,4% од БДП.

И покрај предизвиците, продуктивноста на независната културна сцена е континуирано висока. За тоа е доказ и нејзината евидентна активност во текот на 2020-2021 користејќи ги оние минимум финансиски средства кои ѝ беа на располагање, неретко со инвестирање сопствени средства и со огромен волонтерски ангажман. Претставниците на независниот културен сектор, кои немаа обезбедени редовни примања и социјална стабилност, успешно организираа богати културни програми,успеајада реализираат значително повеќе програма отколку што тоа го сторија институциите чии буџети и плати на вработените не беа скратени. Според анкетно истражување спроведено помеѓу членовите на Асоцијацијата ЈАДРО, бројот на реализирани проекти за 2019 година, кај вкупен број од 26 организации изнесува 79 проекти, во 2020 година бројот се зголемува на 83, а во 2021 бројот се качува на 105 реализирани проекти. Сличен тренд има и во бројот на реализација на поединечни програми и тоа за 2019 вкупно 187, во 2020 - 176, а во 2021 вкупно 221 реализирани поединечни програми. Клучен наод е дека во 2021 година значително се зголемува бројот на проекти и поединечни програми во одговорите на овие 26 организации.

Статусот на самостојните уметници

Во однос на статусот и социо-економската состојба на независните културни работници и на самостојните уметници, невозможно е да се знаат точните бројки затоа што не постои регистар на НКР ниту длабински истражувања за нивната состојба. Постои регистар на самостојни уметници затоа што тие добиваат средства од државата, но сепак голем број млади уметници кои се’ уште не ги исполниле условите за тој статус, функционираат на независната сцена. За 2024 година биле доделени средства на 172 самостојни уметници, и тоа месечни надоместоци за покривање на придонесите за здравствено, пензиско и инвалидско осигурување и за данокот на личен доход. Висината на месечниот надомест се утврдува врз основа на просечната месечна исплатена бруто-плата по вработен во Република С. Македонија за претходната година.

Ситуацијата на самостојните работници е специфична бидејќи тие се третираат како категорија „помеѓу“ - државата ним им плаќа придонеси за да творат, но едновремено ги третира како трговци-поединци и им наметнува дополнителни давачки (кои не им се покриени) и бирократски процедури. Ова во пракса значи дека средствата што државата на самостојните уметници им ги плаќа за придонеси, тие ги враќаат преку давачки како трговци-поединци, без притоа да имаат никаков дополнителен приход. Дополнително, доцнењето и неисполнителноста на Министерството при извршувањето на своите обврски и тука се повторува.

ЛОКАЛНОТО ФИНАНСИРАЊЕ ВО КУЛТУРАТА (ДЕЦЕНТРАЛИЗАЦИЈА)

Освен Министерството за култура, финансирање на културните организации на своја територија вршат и општините. Децентрализацијата на културата во Македонија во законската рамка е решена со Уставот, Законот за локална самоуправа и Законот за култура. Сепак, во реалноста Македонија е силно централизиран општествен систем, кајшто сите одлуки зависат речиси исклучиво од министерствата, додека општините се се’ посиромашни и позависни од нив. Во поглед на културната сфера, тоа значи дека општините имаат многу маргинален буџет и слаб интерес за поддршка на културата. Нивото на едукација на општините за културната сфера е исто така многу ниско, со оглед дека во овие институции културата се смета за неважна дејност која може да се финансира со симболични суми дури откако ќе се покријат сите останати дејности. Ова значи дека честопати и кај самата локална самоуправа постои отпор за менување на релациите со културните субјекти. Донесените стратешки документи најчесто остануваат без отчетност за нивната реализација. Ѕвездан Георгиевски во публикацијата „Културното дејствување на Град Скопје и Општина Центар“ ги анализира овие две локални единици во 2021-2022 година. Градот Скопје ги финансира проектите преку распишување годишни конкурси; Општина Центар, пак, тоа го прави преку таканаречените отворени годишни културни програми, претходно усвоени од Советот на Општината.

Во однос на конкурсот за култура на Град Скопје треба да се потенцира непочитувањето на временските рамки што води до скратување на периодот за реализација на проектите, крајно маргиналните суми кои не прават никаква разлика во спроведувањето на активностите на апликантите како и неможност да се аплицира со посериозни проекти,како и нетранспарентноста на критериумите за доделување и на жалбените постапки, но и необјавувањето на комисијата која ги доделува средствата. Некомпетентноста во доделувањето се гледа и во изборот на добитниците на средства, каде се јавуваат и најразлични типови на субјекти и проекти кои не се јасно дел од културната сцена. Огромното доцнење на објавувањето на резултатите на конкурсот за култура на Градот Скопје за 2023 година, кое наместо во февруари се случи дури во ноември, само го потенцира долгогодишното непочитување на Градот на сопствената културна сцена.

За разлика од Град Скопје, Општина Центар ги остварува проектите од областа на културата преку таканаречените отворени годишни програми што ги усвојува Советот на општината. Предноста на овој начин на практикување на културните активности е во тоа што тие можат однапред да се планираат и на тој начин да се создаде и реализира своевидна стратегија, односно да се исполнат нејзините задачи и цели. Секако буџетот на Општина Центар е значително помал. Според посочените проекти, се добива впечаток дека Општина Центар културата ја сфаќа првенствено како промотивна, забавна и туристичка дејност, а не како еден од клучните сегменти на човековото живеење.

ПРЕПОРАКИ ЗА КРЕАТОРИТЕ НА ПОЛИТИКИ

Некои од препораките со кои ќе се придонесе кој јасно изразена политичка волја за поддршка на граѓанскиот сектор и унапредување на транспарентноста, ефективноста и отчетноста на постапката на дистрибуирање на средствата, се следниве:

ЗА УНАПРЕДУВАЊЕ НА ПОСТОЈНИТЕ МОДЕЛИ НА ФИНАНСИРАЊЕ
• Зголемување на државниот буџет за култура
Со цел во целост да се искористат капацитетите на ГО од НКС, износот на средствата наменети за нивните активноститреба да биде заснован на нивните потреби. Дека во Македонија висината на ваквите одвоени средства е недоволна може да се види и од споредбата со земјите во регионот, и од индивидуалните доделувани износи. Овде ќе ги искористиме заклучоците на Јовановиќ од неговата анализа на државните финансии за култура . Моментално Македонија за култура издвојува од државниот буџет во 0,5%. Потребно е овој буџет да се зголеми, за почеток на 0,7 % од БДП, при што стратешки е потребно издвојувањата за култура следниве години да се приближат до 1 % од БДП на земјата. Потребно е издвојувањата за годишните конкурси за проекти од национален интерес за културата (каде што се создава најконкретната културна продукција) да се зголемат на минимум 10 % од вкупниот буџет за култура.

• Приспособување на годишните конкурси за проекти на МK кон потребите на НКС
Процесот на обезбедување финансиска поддршка за ГО општо земено, се состои од повеќе фази: програмирање, спроведување повик и прибирање апликации; оценка на пријави, одлучување и објавување резултати; склучување договори и исплата и известување, следење и оценка на ефектите. Сепак, ваквата постапка не е законски уредена, освен во Кодексот кој содржи насоки, како и во дел од законите на поединечните органи на државната управа, а дополнително и не се запазуваат сите фази во практика. Во однос на финансирањето обезбедено од Министерството за култура, во ваквиот процес централен е Годишниот повик за проекти. Во процесот е потребно да се воведат промени кои ќе овозможат покорисно таргетирање на НКС и задоволување на неговите потреби:
- Континуирано приспособување на барањата на самиот конкурс кон потребите воНКС;
- Појасно дефинирање на условите за доделување средства на повикот;
- Поинтензивно проверување на оперативната историја на организациите-апликанти со цел да се превенираат злоупотреби и корупција и да се спречи нелојална конкуренција;
- Зголемување на висината на поединечните доделени средства (за проекти со период на имплементација до една година);
- Обезбедување повеќегодишна поддршка покрај моменталната едногодишна
- Обезбедување институционална поддршка покрај моменталните проектна поддршка и кофинансирањето;
- Процесот на доделувањето и објавувањето на средствата да се завршува во рокови кои ќе бидат во согласност со оперативните динамики на НКС со цел да не се скратува од времето за имплементација;
- Зголемен надзор на проектите кој ќе придонесе да се намалат можностите за злоупотреби и неправедни распределби на средствата;
- Зголемена транспарентност на процесот на финансирање: јавна објава на имињата на членовите во комисијата, објава на јасни критериуми за апликанти и за проекти, мониторинг на квалитетот на реализација на проектите, објава на прифатени и одбиени жалби.

• Децентрализација на финансирањето на државниот буџет за културанаменет за НКС
Потребно е да се направи рамноправна распределба на средствата за култура наменети за НКС по локалните единици што ќе овозможи нивна самоорганизација, сопствено утврдување културни приоритети и поддршка на локалната заедница. Ваквото уредување треба да подразбира и трансформација на третманот на културниот сектор од страна на локалните власти, односно не само како туристичка, забавна или промотивна индустрија, ниту сфатена исклучиво како фолклор или етно-култура,туку како суштински и прогресивен аспект на животот во заедницата кој слободно се трансформира и влегува во релации со останатите сегменти.

• Посериозно вклучување на граѓанскиот сектор во решавањето на културните политики и правењето стратегии за културен развој
Граѓанскиот сектор, односно независната сцена, треба да биде суштински вклучена во сите процеси на планирање, спроведување, мониторинг и евалуација на културните политики. Нивни претставници треба да се вклучат од раните фази на програмирање на државното финансирање преку методи за широки консултации; во формулирањето на повиците; во составот на комисиите за оценување на конкурсите;во оценката на ефективноста на поддржаните проектида се прават редовни средби и консултации помеѓу централните и локалните власти со претставници од НКС; нивно учество во креирањето стратегии за културен развој. Притоа, треба да се нагласи дека, ова би подразбирало и потреба од јакнење на капацитетите за застапување на самиот НКС. Учеството на граѓанските организации во сите фази на циклусот на државно финансирање може експлицитно да се предвиди во Законот за култура, во Законот за здруженија и фондации, во Одлуката за распределба на средства и во други поврзани акти.

ЗА ВОВЕДУВАЊЕ НОВИ МОДЕЛИ НА ФИНАНСИРАЊЕ
• Отворање посебна фондација/агенција за граѓанскиот сектор во културата
Ваквата фондација/агенција би имала за цел поддршка и развој на НКС. Тоа би било автономно тело, кое би претставувало комплементарна и надополнувачка мерка во системот на финансирање на културата и кое би придонело кон стабилизација и развој на цивилното општество на подрачјето на современата култура и уметност. Ваквиот фонд не би ги ослободил државните институции од финансирање на културните чинители, и не би претставувал конкурентски извор на финансирање, туку би бил дополнувачка мерка во поширокиот систем на финансирање на културата. Ваквиот ентитет би бил основан од страна на државата и бил воспоставен со посебен закон. Фондот би обезбедувал од краткорочна до повеќегодишна поддршка. Ваков пример е Култура Нова во Хрватска.

Улогата на националната фондација/агенција во финансиската поддршка на НКС би била:
− дефинирање на приоритетите и областите за поддршка;
− определување различни видови (типови) грантови за поддршка кои ќе соодветствуваат за сите организации (од аспект на нивната големина);
− дефинирање критериуми и видови поддршка со цел да се поттикне рамномерен регионален развој на организациите;
− поттикнување на вмрежувањето и соработката, односно дел од грантовите да се однесуваат на поддршка која ќе дава предност на меѓусебната соработка и вмрежување на организациите;
− институционална поддршка за граѓанските организации од НКС;
− кофинансирање активности на граѓанските организации.

• Формирање нови институции според хибридниот модел на јавно – приватно партнерство
Ваквиот модел се заснова на партнерство помеѓу локалната власт и граѓанската мрежа, составена од организации, поединци и неформални групи. Со ваквиот модел настанува суштинска децентрализација на моќта и обезмоќување на досегашните практики на партиски влијанија. Овој модел овозможува долготрајна одржливост, која е резултат на јавната инфраструктурна поддршка од една страна и независното програмирање и партиципативното носење одлуки од друга страна. Ваквата институција подразбира споделување на ресурсите и одговорноста помеѓу јавниот и граѓанскиот партнер - потпирање на ресурсите од јавниот домен заради развој на граѓанското општество, при што ресурсите (простор, средства за работа) остануваат во јавниот домен но се програмските елементи се кај организациите, уметниците, поединците, културните работници. Ваков успешен пример кај нас е КСП Центар-Јадро и овој модел треба да се репродуцира.

• Отстапување јавни објекти за користење на културните здруженија.
Оваа мерка на разни начини би го помогнала културниот сектор – од финансиски аспект на субјектите, дел од бенефициите би биле обезбедување простор за работа, намалување на режиските и други материјални трошоци и поголема пристапност во однос на публиката. Една атрактивна варијанта на оваа мерка е ревитализација на напуштени објекти во нови простори за работа. Ова меѓу останатите аспекти подразбира и еколошка одржливост и модели на партиципативно одлучување со вклученост на заедницата. Ваков пример во регионот е општествениот центар Ројц во Хрватска. Во Македонија досегашните лобирања за оживувања на запоставени простори не резултирале во голем импакт.

• Обезбедување ваучери за даночни олеснувања за бизнисите кои финансиски ќе поддржат културни здруженија и проекти
Бизнисите во Македонија немаат поттик да донираат средства во културни цели бидејќи немаат бенефит од таквата филантропска активност. Обезбедувањето даночни олеснувања ќе го зголеми интересот на бизнисите да бидат партнери во културните активности и на тој начин ќе се обезбедат значителни нови средства во културата. Сите регистрирани граѓански организации од НКС ќе бидат подобни за примање на средства. Фирмите треба да можат да издвојуваат до 50% од данокот на добивка за директно инвестирање во културни активности користејќи едноставни административни процедури. Во спортот веќе успешно се спроведува ваква практика.

• Формирање Институт за култура и културни политики
Институтот би се бавел со истражувања и поддршка на уметничката сцена и трансформација на кадровските политики.

ПРЕПОРАКИ ЗА НЕЗАВИСНИТЕ КУЛТУРНИ РАБОТНИЦИ
Државното финансирање не е и не треба да е единствениот начин на поддршка на организациите за да се придонесе кон одржлив сектор. Предуслов за поддршка е и очекувањето организациите да бидат отчетни и транспарентни, да ги засноваат своите активности на потребите на заедницата, да практикуваат и промовираат вредности, а со сето ова да уживаат голема доверба во јавноста. Сите овие карактеристики се уште подостижни доколку организациите меѓусебно соработуваат и искажуваат солидарност за заедничките интереси и потреби. Затоа, пред очекуваната трансформација на моделот на државно финансирање, неопходно е покажување силни капацитети на граѓанските организации, особено од аспект на активности кои придонесуваат кон отчетност, транспарентност, добро управување, силни позитивни вредности и меѓусебна соработка. Дополнително, државата во целите за финансиска поддршка на организациите треба да ги истакне потребите од транспарентност и отчетност и да поттикне зголемена соработка меѓу организациите.

• Посилно здружување помеѓу актерите на независната културна сцена со цел заеднички настап во залагањето за системски промени.
Организациите во НКС треба да бидат подготвени да се ангажираат за системски реформи. Постојната Асоцијација на независната културна сцена - ЈАДРО треба да го прошири своето членство и да работи на зајакнување на практиките на комуникација со членките и капацитетите за застапување на нивните интереси. Потребно е зголемување на нејзините капацитети за определување на потребите во секторот, зајакнување на нејзиното присуство во пошироката заедница и во медиумите и склопување секторски и интерсекторски партнерства. ЈАДРО треба да ги зајакне своите релации со институциите. Дополнително, ЈАДРО треба да работи на зајакнување на сопствената организациска транспарентност, внатрешни комуникации, стратешко планирање и останати организациски капацитети.

• Создавање и јакнење на меѓународни партнерства
Градењето меѓународни партнерства со соседните земји, во регионот и во Европа ќе ги зајакне можностите за добивање поддршка од извори надвор од земјата и ќе овозможи пренесување на знаење и искуство за создавање подобри услови за работа на домашната независна сцена.

[1] Цветичанин, Against Embellishments: for Long-term Mechanisms of Cultural Cooperation in South-East Europe, 2019
[2]https://kultura.gov.mk/zakoni/
[3]Предлог закон за остварување јавен интерес во културата, https://ener.gov.mk/default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_de...
[4]Цветичанин, Against Embellishments: for Long-term Mechanisms of Cultural Cooperation in South-East Europe, 2019
[5]Необјавена анкета за испитување на социо-економскиот статус на културните работници во СРМ, спроведена од Крушкаровска, Ф. и Коцевска, Ј.
[6]https://centarjadro.mk/category/association-jadro/
[7]Јовановиќ, Б., „Националните финансиски политики во културата наспроти економско-социјалните услови за работа на независниот културен сектор:Анализа на државното финансирање на културата, со посебен осврт на независната културна сцена“, ЈАДРО, 2021
[8]https://kultura.gov.mk/%d0%b8%d0%b7%d0%b2%d0%b5%d1%88%d1%82%d0%b0%d0%b8/
[9]Јовановиќ, Б., „Националните финансиски политики во културата наспроти економско-социјалните услови за работа на независниот културен сектор:Анализа на државното финансирање на културата, со посебен осврт на независната културна сцена“, ЈАДРО, 2021
[10]Работата на државните институции во голема мера беше рестриктирана од страна на Владата поради вонредните мерки поврзани со КОВИД-пандемијата.
[11]Необјавена анкета за испитување на социо-економскиот статус на културните работници во СРМ, спроведена од Крушкаровска, Ф. и Коцевска, Ј.
[12]https://kultura.gov.mk/wp-content/uploads/2022/12/SAMOSTOJNI-UMETNICI-9.02.2023-%D0%BE%D0%B1%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0.pdf
[13]Георгиевски, Ѕ., „Културното дејствување на Град Скопје и Општина Центар“, ЈАДРО, 2023
https://drive.google.com/file/d/1ijhNCIAnS7QFxNDEB5xqfpW5u1cQJY9C/view [14]Георгиевски, Ѕ., „Културното дејствување на Град Скопје и Општина Центар“, ЈАДРО, 2023
https://drive.google.com/file/d/1ijhNCIAnS7QFxNDEB5xqfpW5u1cQJY9C/view
[15]Георгиевски, Ѕ., „Културното дејствување на Град Скопје и Општина Центар“, ЈАДРО, 2023
https://drive.google.com/file/d/1ijhNCIAnS7QFxNDEB5xqfpW5u1cQJY9C/view
[16]Јовановиќ, Б., „Националните финансиски политики во културата наспроти економско-социјалните услови за работа на независниот културен сектор:Анализа на државното финансирање на културата, со посебен осврт на независната културна сцена“, ЈАДРО, 2021
[17]Јовановиќ, Б., „Националните финансиски политики во културата наспроти економско-социјалните услови за работа на независниот културен сектор:Анализа на државното финансирање на културата, со посебен осврт на независната културна сцена“, ЈАДРО, 2021
[18]Нурединовска, Е. Огненовска, Ц., „Препораки за модел за реформирање на државното финансирање на граѓанските организации на централно ниво“, МЦМС, 2017
[19]Во новиот Предлог закон е наведена можноста за најмногу тригодишна поддршка на апликанти од НКС, но имплементирањето е се’ уште недефинирано
[20]ИНИЦИЈАТИВА ЗА ФОРМИРАЊЕ НА ПРВАТА ИНСТИТУЦИЈА НА ЈАВНО – ЦИВИЛНО ПАРТНЕРСТВО (ЈАВНА РАСПРАВА И ПРЕЗЕНТАЦИЈА НА МОДЕЛОТ ЗА ПРВАТА ХИБРИДНА ИНСТИТУЦИЈА), ЈАДРО, 2015, стр. 12
[21]https://www.radiomof.mk/kulturnite-rabotnici-do-partiite-barame-sovremena-i-slobodna-kultura-koja-nema-da-sozdava-podelbi/