Колку сурови можат да бидат луѓето за да го задоволат авторитетот?

Стенли Милграм

Пред повеќе од 60 години професорот на Универзитетот Јеил, Стенли Милграм (1933-1984), се обидел да утврди колку сурови можат да бидат луѓето за да го задоволат авторитетот. Тој го спровел познатиот (а за некои и не толку познат) експеримент со кој сакал подобро да ја запознае човековата природа. Целта му била да утврди до кој степен луѓето се подготвени да ги извршуваат наредбите на авторитети, дури и кога самите сметаат дека тие наредби не се исправни. Експериментот на Милграм ја тестирал човечката послушност дури и во ситуации кога треба да се повреди друго човечко суштество, да се биде свесно суров.

Експериментот на Милграм влезе во историјата. Пред сè, како смел обид да се истражи „темната“ страна на човечката природа – онаа што е способна свесно да им нанесе болка на другите. Во историјата остана и затоа што беше осуден како неетички, па слични експерименти со луѓе по него беа забранети. На ова треба да се додаде и атмосферата по штотуку завршената Втора светска војна, која – како и секоја војна – ги изнесе на површина човечките слабости.

Што направил Милграм?

Милграм сакал да дознае до каде се подготвени да одат луѓето кога некој авторитет ќе им нареди да повредат друго човечко суштество. Го интересирало дали само војната и воените услови можат да ја извлечат бруталната и насилната страна на човекот – или за тоа воопшто не се потребни војни.

Сакал да испита како ќе реагираат луѓето во контролирани, „нормални“ услови кога лице со авторитет ќе им нареди да ѝ нанесуваат електрошокови на друга личност, според зададени инструкции. Го интересирало дали ќе го игнорираат сопственото несогласување со наредбите само за да останат послушни.

Резултатите биле крајно обесхрабрувачки и дури и самиот Милграм не ги очекувал.

Експериментот бил организиран така што постоеле две групи. Едната „подучува“, поставува прашања и казнува со електрошокови за погрешни одговори. Другата група, составена од психолози и актери, одговара на прашањата.

Испитувачот од првата група и „ученикот-глумец“ од втората биле во одвоени простории. Не можеле да се гледаат, но биле поврзани со микрофони. Испитувачот изговарал серија зборови, како на пример: „црвен чекан“, и на членот од втората група му давал задача да ги запамети. Потоа барал да се одговори кој збор бил поврзан со „црвен“.

Клучниот елемент во експериментот биле електрошоковите како казна за неточни одговори. Испитувачот пред себе имал табла со прекинувачи и ознаки со волтажа – од 15 до 450 волти. Веќе кај третиот прекинувач стоела ознаката „Опасност, силен шок!“, додека последните два биле означени само со „XXX“.

Колку се сурови луѓето?

Така, за време на експериментот и погрешните одговори испитувачите од првата група ги притискале прекинувачите со кои учениците ги казнувале со електрошокови. Не можеле да ги видат. Ги слушале нивните реакции и болни извици кога се зголемувале јачината на струјата. Колку повеќе грешеле – а грешеле намерно, бидејќи биле актери во служба на експериментот – добивале толку посилни шокови. Испуштале болни крици, симулирале страдање, а понекогаш и губеле свест од силниот удар. Се разбира, сето тоа била глума, а испитувачите од првата група не знаеја дека се работи за претстава.

Секогаш кога од почетните 15 волти требало да преминат на посилна доза и кога ќе се двоумеле дали да продолжат, во собата влегувал „авторитетот“ во бел мантил. Тој строго наредувал експериментот да продолжи и „ученикот“ да биде казнет со електрошок за неточниот одговор.

Ако во овој момент се прашувате дали вие би го притиснале прекинувачот „Опасност, силен шок!“ или – уште полошо – оној обележан со „XXX“ по наредба на „белиот мантил“, можно е да се преценувате. Милграм покажал дека дури 63 проценти од „испитувачите“ биле послушни. Тие го продолжувале експериментот до крај, иако ги слушале болните извици и молбите да престанат со шоковите.

Според Милграм, овие луѓе не биле избрани садисти, туку сосема просечни и обични луѓе кои доброволно се пријавиле да учествуваат во едно научно истражување.

Милграмовиот експеримент и подложноста на влијание

Експериментот на Милграм предизвикал лавина реакции во научната заедница и во јавноста. Поттикнал осуди и прашања дали истите резултати би се добиле и во други култури, на пример, во Австралија. Без разлика дали овој смел експеримент докажува нешто за човечката природа или не, неспорно е дека донесе импресивни резултати. Психолозите наведуваат дека поттикнал многумина на поинаков однос кон човекот.

Неспорно е дека Милграм покажа дека човечката поводливост е мошне присутна. Луѓето имаат силна желба да го задоволат авторитетот, да се прилагодат на дадената ситуација, да го направат она што се бара од нив.

Тука има многу прашања кои заслужуваат внимание – од тоа дали припадници на некоја друга нација или народ би реагирале поинаку, до тоа како би реагирал човек од 21-от век во ваков експеримент. Познато е дека имало повеќе реплики на Милграмовиот обид. Имало и обиди да се покаже колку сурови можат да бидат луѓето, па дури бил емитуван и француски квиз направен според Милграмовиот експеримент.

Психолозите денес пишуваат дека, по сите овие години и повторувања, сликата од реалноста е уште помрачна од резултатите на Милграм. Малку подобри резултати се добиваат кога во собата за електрошокови има двајца или тројца испитувачи – тогаш солидарноста има одреден ефект. Но, тоа не влијае на нивото на послушност кога испитувачот е сам. Некои психолози дури забележуваат дека современиот човек е уште попопустлив и попослушен од човекот од Милграмовото време по Втората светска војна.

Милграмовиот обид да утврди колку сурови се луѓето, некои ќе го наречат мрачен, а некои реален. Како и да го наречеме – тој отвори голем простор за загриженост.

Извор: https://bonitet.com/