Игор Безиновиќ: „Секоја приказна, дури и кога користи проверени факти, секогаш зависи од вредностите на човекот што ја раскажува“

Разговараше: Артан Садику

Транскрипт и превод: Бисера Атанасова

Уредила: Андријана Папиќ Манчева

Последниот пат кога бев во Риека, градот кој порано го носел името Фиуме, бев со мојот пријател Немања Цвијановиќ. Тој, во рамките на програмата „Риека – Европска престолнина на културата“, на врвот на облакодер имаше поставено споменик во облик на црвената партизанска ѕвезда. Иако официјалното отворање на програмата беше придружено со мелодијата на „Бела чао“, сепак овој споменик предизвика многу различни реакции. Истата таа песна годинава го отвори и Пулскиот филмски фестивал каде што Вие освоивте шест „Златни арени“. А на ова му претходеше концертот на Марко Перковиќ Томпсон во Загреб. Па, имајќи ги предвид сите овие судири, носталгијата по антифашистичките времиња и ревизионистичките тенденции, што мислите, како Вашиот филм се вклопува во актуелниот политички контекст во Хрватска?

- Ова е одлично прашање, го поставивте во многу интересен контекст. На филмот почнав да работам во 2015 година, така што тогаш не можев да знам дека филмот ќе биде толку актуелен кога ќе излезе. Всушност, беше големо изненадување за сите нас кои работевме на него, бидејќи само десетина дена пред нашата премиера на фестивалот во Ротердам, на инаугурацијата на Трамп Илон Маск упати римски поздрав кон поддржувачите. Нешто што мислам дека е прилично застрашувачко и за што мора да сме свесни. Но, мислам дека филмот функционира за пошироката публика токму затоа што зборува за периодот пред „Бела чао“ и пред црвената ѕвезда, зборува за периодот на раниот фашизам, кој понекогаш го нарекуваат протофашизам. Зборува и за времето кога антифашистичката борба сè уште не била толку очигледна. Антифашистичката борба каква што ја знаеме денес се развила, би рекол, главно за време на Втората светска војна, но периодот со кој јас се занимавам е период во кој отпорот сè уште не бил толку силен. И тоа е, всушност, основната причина зошто во нашиот филм не го прикажуваме организираното движење на отпор против Д’Анунцио, кој предводел огромна воена окупација на градот – едноставно во тоа време немало антифашистичка сила или каква било друга сила што ќе можела да се бори против Д’Анунцио, тоа било можно единствено преку редовната италијанска војска. И тоа е парадоксот на тоа време: веќе постоеле првите знаци на фашизмот, биле забележани или практикувани, а потоа одеднаш, две години подоцна, методите што ги користел Д’Анунцио ги презел Мусолини кога го извел Маршот на Рим и воспоставил вистински фашизам, ако можеме така да го наречеме. Овој претфашистички контекст ми е многу важен и денес затоа што мислам дека навистина го сведува фашизмот на неговите основни концепти. Според мене, тоа се милитаризацијата, зависноста од приватниот капитал и национализмот – сите овие ги гледаме кај Д’Анунцио.

Токму така, затоа тие и денес се појавуваат и се кристализираат во различни форми и контексти, не само на Балканот, туку сè повеќе и на меѓународно ниво. Мислам дека баш затоа повеќето луѓе што го имаат гледано филмот, велат дека ги прави почувствителни, како навистина да бил направен со намера да се бори против овие нови форми на, да речеме, неофашизам.

- Искрено кажано, не беше така. Тоа едноставно дојде интуитивно, да се искористи филмската форма за да се направи приказна за протофашизмот, без да се користат старите антифашистички стереотипи. Знаете, тоа се општи концепти што безброј пати биле рециклирани. А јас навистина сакав да видам дали можам да направам антифашистички филм кој не користи стари методи туку зборува за гол фашизам и гол антифашизам.

Ајде тогаш да преминеме на самиот процес на создавање на филмот. Она што мене ми беше интересно е што уште од самиот почеток може да се види и Вашето присуство во филмот - ги споделувате личните двоумења, избори, па дури и методите на инсценација стануваат видливи. Зошто Ви беше важно да го откриете овој процес, да дозволите да се види како сте го направиле тоа?

- Прво, не бев сигурен дека ќе го обликувам филмот со мојата нарација на почетокот и на крајот, таа одлука ја донесов во процесот на монтажа. Додека снимав не бев сигурен ни како ќе почнува филмот, имав четири-пет различни верзии. Во едната од нив, јас го отворам филмот, но никогаш не бев целосно сигурен дали тоа е добра одлука. Бидејќи целиот филм е и за тоа како ја конструираме историјата, на крај сфатив дека за мене е важно да се нагласи дека историските приказни се и наративи. Ова откривање на филмскиот метод со кое велам ова е моја приказна, користам факти, но сепак е моја субјективна приказна, ми беше многу важно. Сакав да го откријам и да го кажам гласно. Секоја приказна, дури и кога користи проверени факти, секогаш зависи од вредностите на човекот што ја раскажува.

Рековте, филмот не ги репродуцира паролите што досега се веќе, да речеме, исцрпени. Дали затоа и решивте воопшто да не го користите самиот збор „фашизам“?

- Во текот на различни дискусии за време на претпродукцијата на филмот, забележав дека секогаш кога ќе започнев да зборувам за фашизам, соговорниците ја носеа дискусијата во за мене неплоден правец. Зборуваа за тоа дали Д’Анунцио бил член на фашистичка партија, во Партито Национале Фашиста, па секогаш ќе се најдеше некој од неговите поддржувачи, негови следбеници има и ден-денес, и тие секогаш се обидуваа да објаснат дека Д’Анунцио не бил навистина фашист, дека никогаш официјално не се зачленил во партијата. А за мене тоа навистина немаше смисла. Тогаш си реков: дали можам да ја раскажам оваа приказна без да го спојам Д’Анунцио со зборот „фашизам“? Така и направив. Очигледно е дека бил националист и милитарист, дека зависел од капиталистите, а тоа се сите елементи на фашизмот, па нема потреба да го користиме зборот ако ги усложнува работите, но важно е да се сфати дека има нешто погрешно во сето тоа.

Со оглед на тоа што сте решиле да го избегнувате овој збор, а од друга страна, сигурно сте биле свесен дека доволно јасно го илустрирате, како успеавте да работите со оваа тензија низ целиот филмски процес? Ви претставуваше ли некаква пречка?

- Знаете, би го рекол токму спротивното. Мислам дека тоа беше едно добро ограничување, бидејќи знаев дека ќе биде поголем предизвик да се направи филм без да се користи стандардниот дискурс „фашист“ и да се измисли некаква нова основа за филмот. На почетокот, моите италијански соработници саркастично ми прокоментираа да не го спомнувам зборот „фашизам“ премногу, но креативно гледано, ова беше добра одлука, мислам дека тоа и му помогна на филмот.

Филмската приказна ја раскажувате хибридно, користејќи и архивски документарен материјал. Дали одлуката филмот да изгледа вака ја донесовте однапред или, пак, се одлучивте за овој пристап откако ги изгледавте архивските материјали? Како увидовте дека идејата најдобро би се пренела преку оваа форма?

- Можам прилично прецизно да ви кажам како одеше. Во 2015 година ги добив првите средства за развој на сценариото и почнав многу да читам за Д’Анунцио, да истражувам и да се обидувам да си оформам сопствени мислења за него, затоа што за него се напишани многу противречни работи. Ако ги читате италијанските извори, ќе добиете една приказна. Ако ги читате хрватските - друга. Ако ги читате британските - трета. Ми требаа околу три-четири години читање за да навлезам во темата и да сфатам каков филм би сакал да направам. На почетокот не ни бев сигурен дека ќе го направам како комедија, сè до самиот крај не бев свесен дека луѓето ќе го доживеат како комедија. Потоа, некаде околу 2018–2019 година, ми дојде идејата за реконструкциите и за вклучувањето на граѓаните, па овој пристап го тестирав на една работилница во Варшава. Тоа е работилницата „Екран+“, што се одржува во филмското училиште „Анджеј Вајда“. Таму ти дозволуваат да снимиш две сцени, како подготвителни сцени, за да видиш дали филмскиот метод што си го избрал функционира. Таму пробав да работам со полски статисти и да реконструирам фотографии и сфатив дека тоа е тоа, од 2020 година натаму знаев дека тоа ќе биде стилот на филмот.

За да ја оживеете историската секвенца на градот, ги вклучивте самите граѓани на Риека. Какво беше тоа искуство? Донесе ли нивното учество нешто поинакво од она што би го донеле, да речеме, професионални глумци?

- Секако, секако. Не-актерите ѝ даваат на приказната еден вид легитимитет, затоа што и тие велат Ова е наша приказна, ова не е само приказна на Игор, туку приказна која ние веруваме дека треба да биде раскажана. Бев многу внимателен околу целиот процес. Дури бев и исплашен додека работев на филмот бидејќи бев свесен дека барам голема работа од луѓето - да раскажат приказна што, во суштина, јас ја истражив, а од нив барав да ми помогнат да го водиме наративот. Политички, пак, најмногу ме загрижуваше употребата на фиуманскиот дијалект, не бев сигурен како ќе реагираат нараторите кои доаѓаат од италијанската култура и кои ја раскажуваат приказната на италијански. Но, кога ја имавме премиерата во Риека, ден што ќе го памтам како еден од најубавите во животот, видов дека на публиката што ја поканивме - сите статисти, нивните семејства - навистина ѝ се допадна филмот. Се смееја за време на целата проекција, аплаудираа, коментираа на глас. Атмосферата беше одлична и тоа ме окуражи. Се покажа и дека филмот е многу гледан во хрватските кина, бидејќи очигледно функционира на некое ниво и кај општата публика, односно и кај луѓе кои не читаат политичка теорија.

За мене, овој филм делува како сведоштво. Бројните признанија и пофалби потврдуваат дека историските политички филмови сè уште се „секси“ за фестивалите, за публиката, но и дека младата и не толку младата генерација филмаџии во регионот може да се препознае во овие теми. Ова, пак, на некој начин, ја побива општата претпоставка дека филмаџиите сега, особено од регионот, треба да прават повеќе аполитични филмови со „поприлагодливи“ наративи за фестивалите и дека ваквите теми - историски, политички - веројатно ѝ припаѓаат на ерата на Жилник. Што мислите за пораката што се праќа до сегашната генерација на филмаџии?

- Јас сум и филмски педагог, предавам на Академијата за драмски уметности во Загреб и навистина не се обидувам никого да туркам да прави политички филмови ако тоа не е нешто што го влече. Мислам дека секој треба да почне од своите лични мотивации за да прави филмови кои му се нему лично важни - и како човек и како автор. А јас, како човек кој стои со нив на нивниот филмски пат, потоа можам да им помогнам така што ќе укажам дека тоа можеби има и политички потенцијал – нешто што понекогаш и го правам. Но, навистина би било контрапродуктивно од моја страна - како филмаџија, како педагог или како човек - да му кажам на кого било Да, да, ова е тоа, ни требаат повеќе политички филмови. Секогаш сум среќен кога ќе видам добар политички филм, тука нема збор. Но, ако го форсирате тоа, тогаш тоа прераснува во некаков вид пропаганда, а тоа не може да ни донесе добри филмови. Филмот не смее да биде банален. Мора да произлезе од огромно истражување, од многу вложено време, од многу размислување, од многу преосмислување. Така се создаваат политички комплексни филмови. Не мислам дека е добро само да се форсира пораката правете политички филмови затоа што се секси за странските фестивали.

Има ли некаква разлика помеѓу приемот и гледаноста на филмот во Хрватска и Италија?

- Да, има. Во Хрватска ова е најгледаниот хрватски документарец воопшто, што за мене е неверојатно. Пресреќен сум што ова не е само фестивалски филм, туку и филм што го гледа општата публика. А во Италија имаме прилично добар дистрибутер, но тој го дистрибуира филмот само во уметнички или независни кина, па не очекувам дека ќе се прикажува на РАИ или во „Синеплекс“.

Значи, веќе постои извесна селекција на публиката.

- Токму така. Луѓето што доаѓаат да го гледаат филмот навистина се љубопитни да видат како се раскажува приказната од перспектива на граѓаните на Риека денес, а не од перспектива на луѓето од времето на Д’Анунцио. А луѓето што, во основа, ѝ се спротивставуваат бидејќи се десничари по убедување или, пак, фанови на Д’Анунцио, едноставно нема да купат билет. Ќе биде интересно и кога филмот наскоро ќе почне да се прикажува на Хрватската радио-телевизија, затоа што конечно ќе можат да го погледнат и оние коишто не одат на кино. Љубопитен сум за да слушнам какви ќе бидат нивните реакции.

Прочитав дека е планирано да се прикажува и во училишта.

- Тоа би било одлично. По речиси секоја проекција во Италија ми приоѓаа професори по историја коишто предаваат во средни или основни училишта, сакаат да го прикажат филмот пред учениците. Истото се има случено и во Хрватска. Мислам дека овој филм може да функционира во училиштата. Темата е толку сложена што ги тера учениците да не размислуваат за историјата во црно-бели рамки - само за фашисти и антифашисти - туку навистина да промислуваат и преиспитуваат.

Така е, филмови како овој ни задаваат предизвици наместо да ни сервираат нешто симплифицирано. Игор, ви благодарам многу за интервјуто!

- Да, и јас. Се надевам дека ќе имаме шанса да поразговараме на различни теми на по едно пиво. Ви благодарам за навистина умните прашања, уживав во разговорот.