„Новите!” 2025: четирите најдобри ракописи

Четири ракописи се издвоија со својот квалитет на конкурсот Новите! за 2025 година. 

Мила Митевска - Фиока (записи)

Димитар Банов - Осум кратки (сценарија)

Кристијан Фидановски - Urbi et orbi (раскази)

Адела Шефити - Утрото беше како и секое друго (роман) 

Интересно е што жанровски и стилски четирите најдобро оценети ракописи меѓусебно мошне се разликуваат. Тоа го сметаме за доблест, т.е. за отвореност и спремност да се експериментира со прозниот израз. Една од целите на нашиот конкурс, всушност, и е тоа: да ги прошируваме жанровските граници на „прозата“, таа да не биде сведена само на роман и расказ.

Јубилејниот дваесетти победник/победничка на Новите! ќе биде прогласен на 10 октомври, на првиот ден на десеттиот книжевен фестивал Друга приказна. Во жирито се Никола Гелевски, Елена Митреска и Стефан Алијевиќ.

Спонзор на наградата веќе 20 години е Комерцијална банка Скопје.

Еве фрагменти од четирите избрани ракописи:

 

Мила Митевска

Фиока

Во секоја нормална куќа има барем една интересна фиока за буричкање. Полна со предмети кои можеби никому нема да затребаат, ама не се баш за фрлање в ѓубре. Никогаш не се знае.

Денес е мојот ден на искреност и сé ќе ви признаам. Сите мои фиоки се сега такви, преполни. Мајка ми велеше дека болеста ми создала проблем со фиоките. А јас нејзе ја викав „моето лично спасително домостројство“. Никој како неа не знае да среди шифоњери и фиоки, спастрено и строено под конец. Следи попис на инвентар само во една фиока, а и другите се тука негде:

Дрвена штипка за алишта, истрошени упаљачи (а дома нема плин), поткршени пластични пенкала, потрошени пенкала кои се можда позлатени, сат без батерија, даљински управљач од одамна фрлен телевизор или видео марка Панасоник, недопиени антибиотици со важечки рок на траење (за недајбоже), стари мобилни телефони во случај да рикне новиот, платени сметки, читач на лични карти, друг читач за банковни картици, фотографии за пасош, неплатени сметки кои чекаат прва, втора или трета опомена (во зависност од висината на сметката), голема сребрена шнола со потпис Alexander платена ѓавол и пол која чека да биде исчистена и подарена некому со долга бујна коса како мојата пред сто години (јас тоа веќе Не), измешани стари и нови батерии оти е изгубен тестерот, а можда е тука негде и тефтерчето во кое се допишувале Пепе и Ивана, агендата со докторските прегледи со измешани датуми, лаковите за нокти кои никогаш нема да видат нокти, четка за коса на склапање погодна за патување и која никогаш не ја наоѓам кога треба да патувам, скршен прстен кој треба да се однесе на лепење, два пара исти наочари од кои на едните им фали стакло а на другите рачка па чекаат да им дојде редот да бидат споени, метално ланче со преубав медаљон за кој досега немало прилика, коцкици за јамб, туба Волтарен, две направи за виткање цигари, тутун за луле (уште да си го најдам лулето) рецепт за некаков колач запишан од ТВ со ракописот на мајка ми, нараквица со лажни бисери, кожна нараквица на која ѝ фали клик затварач, и лекови, лекови...

Има уште, ама веќе ве уморив. И јас се уморив. Голема фиокава. И другите фиоки се сличнички, па нема да ги попишувам. Сите освен една. Таа е наизглед празна. Сосема на дното има една не многу голема кутија. Ја отворам понекогаш, најчесто на празници. Од неа црпам енергија, здравје, воздух. Ја мирисам кутијата па го наоѓам вкусот на животот, каков што беше. Мотив да се движам без штака. Најчесто не ја ни отворам кутијата, само фиоката, оти содржината ја знам напамет. Копчиња за манжетни на кошула и една кравата од татко ми, ракавици од мајка ми, еден каиш на Јане кој го носевме Весна па јас, една марама на Весна подарок од Мими Талеска и привезок за клучеви на Пепе. Толку.

 

Димитар Банов

Love is ride

(фрагмент)

ЕКСТ. УЛИЦА. НОЌ.

Месечината, уличните светилки, неонските реклами, неколкуте дискотеки и кафулиња ја оживуваат темната градска улица. На неа, меѓу многуте паркирани автомобили, се наоѓа и едно старо скопско такси. Зима е, студи и дува силен ветер.

ЕНТ. ТАКСИ. НОЌ.

Внатре, ТАКСИТОТ (60), чека патници и слуша македонска народна музика на касетофон. Удобно е сместен. До шал таблата гледаме слики од Богородица, од жена му и од двете деца. На ретровизорот висат крст и едно мече со срце.
Заѕвонува мобилниот телефон. Тој ја затишува музиката.

ТАКСИСТОТ

Што сакаш ти од мене?!? Сто пати сум ти кажал дека кога затвараат кафаните се фаќаат најмногу тури.

ЖЕНСКИ ГЛАС (ОФФ)

Така викаш и наутро, и после ручек и секогаш.

РЕЗ


ЕКСТ. УЛИЦА. НОЌ.

Карши таксито, од дискотеката излегува друштво млади момци на околу 20 години. Еден од нив се поздравува и се двои од групата.

МАРКО
(на заминување)

Поздрав бандо, не ме рачунајте за афтер, скапан сум.

ДРУГАР 1

Еееее Марче, кидна пак.

ДРУГАР 2

Абе ќе дојдат и едни девојчиња кај Пецо у гајба.

МАРКО

Џабе. Дедо ми секогаш викаше - што и да правиш во ноќта, последните два саати пропушти ги.

ЕНТ. ТАКСИ. НОЌ.

ТАКСИСТОТ
(зборува на мобилен)

Престани со притисоци, ќе дојдам кога ќе дојдам! Аман!
Го треска телефонот и луто ја турка малата фотографија од
жена си. Телефонот паѓа некаде меѓу седиштата. Се наведнува да го бара.

РЕЗ

 

Кристијан Фидановски

Урлачот

Секоја недела во Оксфорд играм фудбал. И секоја недела, иако поминале четиринаесет години, си правам споредба со тоа како изгледаше играњето фудбал во основно (Јохан Хајнрих Песталоци – Скопје).

Дома, за тие што не знаат, во секое друштво за фудбал има (барем) по еден Урлач, кој продава памет на сите од неговиот тим. Урлачот не е најдобриот играч (преку сила, благо над просек), ама е најгласниот и најисфрустрираниот. Степенот на урлање е обратнопропорционален на бројот на останати лични квалитети.

Во Англија, од друга страна, секогаш откако ќе изгубиш топка, настанува една апсурдна ситуација во која играчите од твојот тим те чекаат да направиш најситна работа правилно (макар и да исфрлиш во аут) и почнуваат хорски да те фалат. Мене ова ужасно ме иритира, бидејќи сепак сум Балканче (извини Тодорова), ама со тек на време сфатив дека е помалку лошиот екстрем.

Да се вратиме на Песталоци. Урлачот кај нас беше и еден од двајцата „делачи“. Делачи се играчите што ги бираат тимовите по најбизарниот (и се надевам географски ограничен) метод на „сол и бибер“, односно правење ситни чекори еден спрема друг (процесов трае и по две минути) сè додека патиката на едниот не ја згази патиката на другиот, за да може да бира прв. Урлачот, порано или подоцна, задолжително ме бираше мене. Не затоа што ме сметаше за добар, туку за да може да ми урла секогаш кога ќе фатам топка.

„Роден со две леви. Фатен во тоа нозете. Мрежички да ти купиме за меѓу нозе. А бе ај иди дома бубај си.“
И така, на секое играње од прво до шесто си седев стриктно во одбрана. Со тек на време, изгубив самодоверба да одиграм било што поамбициозно од пас два метра по земја. Се молев и воопшто да не фатам топка. Damage control.
А, ќе заборавев. Во шесто, сите во клас сакавме да се правиме Трендо и да смислуваме прашања за „Кој сака да биде милионер?“. Еден ден со свои квиз-прашања се појави и Урлачот. Неговите прашања беа 14 од 15 украдени од интернет и не можеше ни да ги прочита. Ама петнаесеттото беше авторско.

„Кој е најслаб во фудбал во одделение?“ Можни одговори: тројца што никогаш не ни играа и јас. Мислам дека е очигледно кој му беше „точниот“ одговор, кој со сласт чекаше да го чуе од моја уста, бидејќи само така можев да преминам кон следното прашање.

Во шесто престанав да играм фудбал и во следните петнаесет години, со ептен ретки исклучоци, немав стапнато на терен до лани.

Денешниот оксфордски хет-трик му го посветувам на Урлачот, каде и да е.

 

Адела Шефити

Утрото беше како и секое друго

(фрагмент од роман)

Деновите во Сасо Барисано се како метрономот на часовникот, слични едни на други.

Сасо Барисано се издигна како сон врежан во камен - лавиринт од антички живеалишта што се спуштаат по ридот во тивка каскада изветвена од сонцето.

Варовник во боја на мед блескаше со злато под попладневната светлина, неговите избришани лица врежани со векови, ветар и тишина.

Заоблените врати се проѕеваа во студени сенки, а скалите се искривуваа како ленти, не водеа никаде и насекаде одеднаш.

Некогаш обичните пештери издлабени во карпи, домовите на Сасо Барисано сега ги носеа трагите на времето - исечкани надвратници, бршлен што се излеваше од заборавените пукнатини, фрески избледени до шепоти. Животот овде полека се движеше, како самите камења да се сеќаваат на тежината на историјата.

Низ клисурата одекнуваа црковни ѕвона, а мирисот на шумски чад се мешаше со мајчина душица на ветрето. Тоа беше место кое одбиваше да заборави - секој ѕид чуваше тајни, секоја уличка исповед. Минатото не го прогонуваше Сасо Барисано; дишеше низ него.

Тие утрото пристигнаа. Низ улицата Виа деи Соспири повторно се слушна детскиот џагор на Марта и Рајан. Некое време не беа во градот; што да се каже, така требало да биде. На почетокот им беше чудно, се чуствуваа како никогаш претходно да не живееле тука. Дали останало сè исто, дали Сасо Барисано е истото место како порано. Дали деновите во Виа деи Соспири поминуваат исто? Дали се сменило нешто во нивните животи?!

***

Деновите во Матера започнуваа со тишина, скршена само од мекото тропотење на чашките во малата кујна и далечното брмчење на скутерите кои се искачуваат по калдрмисаните ридови. Во малиот стан што го изнајмија на работ на Саси, животот беше бавен, но тежок.

Прва се разбуди Марта. На дванаесет години, таа веќе научи како да се движи како возрасен. Го изми лицето со ладна вода, ја врза темната коса во неуредна плетенка и отиде да провери дали Рајан е буден. Тој беше сè уште мал - осум години - но со очи преуморни за неговата возраст.

„Рајан,станувај“, шепна таа, нежно тресејќи го неговото рамо. „Доцниш на училиште“.

Нивната мајка не беше тука. Често доаѓаше дома на изгрејсонце и едвај стигнуваше до креветот. Понекогаш воопшто не доаѓаше. Марта научи да не поставува премногу прашања.

Таа спакува два сендвичи направени од бајато лепче, завиткани во салфетки и стави полуполно шише сок од портокал во ранецот на Рајан. Не понесе ручек за себе, рече дека не е гладна.

Прошетката до училиштето беше тивка. Поминаа крај стари камени куќи со алишта кои висат меѓу прозорците, жени кои метат скали и мачки што се сончаат на топли камења. Рајан се закачи за раката на Марта. Никогаш не ја пушти.

На училиште седеа во различни училници, но Марта секогаш го проверуваше на паузите. Таа му даде дел од својот сендвич и праша дали момчињата уште го задеваат за неговата облека. Не дозволи никој да го малтретира. Не додека таа беше наоколу.

По училиште, тие повторно одеа дома. Понекогаш застануваа крај продавницата за да купат леб ако имаа пари. Ако не, одеа директно дома. Марта му помогaше на Рајан со домашните задачи. Таа не секогаш ги знаеше одговорите, но се трудеше. Додека тој читаше, таа чистеше - го миеше подот, садовите, ги диплеше алиштата, зовриваше вода за чај...

Ноќе, ако мајка им беше дома, таа обично спиеше. Воздухот секогаш мирисаше на парфем и цигари. Марта ја покри мајка си со ќебе и го изгаси светлото. Потоа легна до Рајан, држејќи го за рака.

„Ќе се грижам за тебе“, шепна таа во темнината.

Слики: Квентин Блејк