Експропријација на рати: механизмот на финансиската репресија

24.09.2025 00:26

Повеќето западни земји, вклучувајќи ги пред сè САД и многу држави членки на Европската унија, се борат со огромни државни долгови. Државниот долг на САД во август 2025 година се искачи на неверојатни 37,3 билиони долари и моментално изнесува околу 120 проценти од БДП. Длабоко во должничка криза плива и Европската унија, чии долгови во првиот квартал од 2025-тата година пораснаа на 14,8 билиони евра, што претставува околу 88 проценти од БДП. Сегашниот долг на ЕУ е дури 30 пати поголем од бруто-домашниот производ на Австрија. Особено погодени од долгови се Грција, Италија, Франција, Белгија и Шпанија, чии задолжувања ја надминуваат границата од 100 проценти од нивниот БДП. Според проценките, Франција во 2026-тата година ќе мора да исплати кредити во износ од 66 милијарди евра, што е еквивалентно на целиот буџет предвиден за образованието. По глава на жител, најзадолжена е Белгија со 54.400 евра, Франција се приближува до бројката од 50.000, додека Германија за првпат ја надмина границата од 30.000 евра. Во споредба со САД, состојбата е сè уште добра имајќи ја предвид нивната задолженост која ја надминува сумата од 100.000 долари по глава на жител.

Вакви нивоа на јавен долг во западните земји не се видени уште од крајот на Втората светска војна. Постојат многу причини кои ги доведоа државните долгови до драматични размери. Тоа се пред сè последиците од финансиската и банкарска криза од 2008-мата година, потоа последиците од пандемијата со КОВИД и енормното зголемување на државните трошоци преку вбризгување пари во сè и сешто за да се одржи економијата и да се купи социјален мир, кризата и трошоците поврзани со војната во Украина, забавениот економски раст итн. Дополнителна причина за должничката криза е и фактот што на населението што старее брзо во системите на социјална сигурност му беа дадени многу економски ветувања за кои, според реалните сценарија на растот, нема да постојат доволни ресурси, па затоа на долг рок не се одржливи. А како шлаг на тортата служи и фактот дека најбогатиот дел од светската популација плаќа сè помалку и помалку даноци или неказнето наоѓа начини за избегнување на даноците. Според една студија објавена во Washington Post во 2018-тата година, 400-те најимотни луѓе во САД за првпат во поновата историја биле оданочувани по пониска стапка (23 проценти) отколку работничката класа (приближно 24,2 проценти). За споредба, во 1980-тата година даночната стапка за 400-те најбогати Американци изнесувала приближно 47 проценти, а во 1960-тата година била околу 56 проценти. Во Европската унија даночните стапки многу варираат во зависност од различните регулации во поединечни земји членки. Во некои држави постојат изземања или пониски стапки за долгорочни вложувања, одредени видови имот или големи инвеститори. Како пример може да се наведе оданочувањето на добивката остварена со тргување со криптовалути. Во Австрија добивката се оданочува по стапка од 27,5 проценти, додека во Германија добивката е ослободена од данок доколку валутата е во сопственост најмалку една година. Тоа значи дека супербогатите, чии приходи главно доаѓаат од капитал и вложувања, често плаќаат пониски даночни стапки отколку луѓето чии приходи доаѓаат од работа.

Како што гледаме, постојат многу фактори што доведуваат до натрупување на јавните долгови. Имајќи ја предвид оваа проблематика, потрагата по изводлива политика за одржливо намалување на долгот и за прифатливи економски последици од таквата политика е од исклучителна важност. Повикувајќи се на трудот на А. Белке и Ј. Кајл, долгот во основа може да се намали со „зголемување на стапката на раст на реалниот БДП, прекин на отплатата (државен банкрот), строго фискално штедење или намалување на долгот преку ненадеен инфлаторен скок“. Но, овие патишта често се политички и економски тешко изводливи. На пример, излезот од долговите преку штедење не е можен ако тоа истовремено се обидат да го направат сите големи индустриски држави во светот, бидејќи тогаш не би останале потрошувачки расположени купувачи за нивните извозни производи. Ниту државниот банкрот не е во ничиј интерес. За да ги намали долговите, актуелната власт во Франција се обидува да спроведува построга фискална политика, чијашто последица пред сè ја чувствува работното население. Како реакција се јавуваат социјално незадоволство и немири што предизвикуваат политичка нестабилност, која, пак, резултира со повисоки каматни стапки на француските државни заеми отколку што има Италија, иако италијанскиот јавен долг, мерен како удел во БДП, е далеку поголем од францускиот. Од друга страна, властите се воздржуваат од примена на строго непопуларни фискални мерки како што е зголемувањето на даноците, пред сè поради страв од реакција на работното население или, во случај на оданочување на богатите, од страв од губење на нивната поддршка. Затоа како единствен излез од спиралата на натрупување државни долгови се наметнува таканаречената финансиска репресија проследена со построго фискално штедење.

Што воопшто се подразбира под финансиска репресија? Тоа се политички мерки што ѝ овозможуваат на некоја власт да ги отплаќа државните долгови по вештачки создадена ниска каматна стапка. Како што објаснуваат К. Рајнхарт и М. Сбранција, постојат четири групи мерки потребни за спроведување финансиска репресија:

• директни или индиректни ограничувања на каматите на државните обврзници и други хартии од вредност,
• контроли на капиталните текови или други мерки што влијаат врз инвестициските одлуки во корист на домашниот пазар на капитал („home bias“) и го отежнуваат или оневозможуваат вложувањето во странство,
• даноци што ги поскапуваат инвестициските инструменти кои можат да служат како алтернатива на вложувањето во државни хартии од вредност (на пр. данок на трансакции со акции или забрана за поседување злато),
• мерки за зајакнување на државното влијание врз финансискиот сектор.

Овие мерки се спроведуваат во комбинација со зголемена, но не премногу висока стапка на инфлација и резултираат со постепено отплаќање на државните долгови. Поедноставено кажано, државата со своите монетарни одлуки ги ограничува каматните стапки на државните обврзници и ги принудува банките, пензиските фондови и слични институции да ги купуваат тие обврзници, иако каматните стапки се пониски од инфлаторните. На тој начин инвеститорите се принудени на вложувања што носат загуба, а државата профитира од разликата меѓу инфлаторните и каматните стапки и од обезвреднувањето на сопствената валута. Таквите обрасци беа јасно видливи во ЕУ последниве години, но состојбата, освен во некои земји-членки, постепено се стабилизира. Од друга страна, во САД токму сега се најавуваат серија намалувања на каматните стапки, иако инфлаторните показатели и понатаму се незадоволителни. Впрочем, ни економијата не стои најдобро. Претседателот Трамп веќе подолго време се наоѓа во судир со претседателот на Федералните резерви Џ. Пауел затоа што не се согласува со неговата монетарна политика. Пауел во своите одлуки се водеше од инфлаторните стапки и показателите на пазарот на труд, додека Трамп се обидуваше да ја протурка идејата дека инфлација од 2,5 до 3,5 проценти е долгорочно прифатлива, наместо досегашните под 2 проценти како ориентациска вредност. Јасно е кој е политичкиот мотив зад ваквата агенда на Трамп. Преку континуирана девалвација широките маси се принудуваат на поголема потрошувачка, бидејќи поради инфлацијата не се исплати парите да се чуваат или да се ставаат на штеден влог, зашто каматите и онака ќе бидат пониски од инфлаторните стапки. Поголемата потрошувачка генерира и поголеми приходи во државната каса преку даноци. Така на крајот, повисоките државни приходи во комбинација со девалвацијата на валутата имаат позитивен ефект врз отплатата на државните долгови. И сето тоа без носење непопуларни фискални мерки кои би можеле да го свртат јавното мислење против власта. Затоа некои експерти финансиската репресија ја нарекоа „џепарење“, што суштински е точна карактеризација, со оглед дека станува збор за ползечка, долгорочна експропријација.

Покрај тоа што се обидува да го прошири државното влијание врз независниот финансиски сектор како што е Федералните резерви, Трамп преку контрола на капиталните текови спроведува финансиска репресија. Да се потсетиме на неодамнешниот притисок врз компанијата Apple, која под уцена со високи царини на одредени компоненти најави инвестиции во износ од стотици милијарди долари во САД. Истовремено, користејќи ја позицијата на моќта, Трамп ја принудува ЕУ и другите трговски партнери на вложувања во САД, иако тоа за самите инвеститори веројатно нема оправдана економска логика.

Со сите овие мерки се настојува да се постигнат две цели. Првата е власта, користејќи ја создадената економска нерамнотежа и искривените инвестициски одлуки, да дојде до финансиски средства до кои во нормални околности не би имала пристап. Втората цел се однесува на намалување на трошоците за задолжување, овозможувајќи издавање обврзници по пониски каматни стапки од оние што би биле можни без репресивните мерки. Во спрега со инфлацијата, таквото спуштање на номиналните стапки под рамнотежното ниво дополнително ги намалува реалните трошоци за рефинансирање на долгот, па инвеститорите всушност ја субвенционираат државната благајна.

Тешко е да се предвиди каков ќе биде конечниот исход од ваквите мерки. Краткорочните предности за државната благајна и рефинансирањето на долговите се очигледни. Меѓутоа, неопходно е да се пресметаат и можните или реалните негативни појави предизвикани од финансиската репресија. Пред сè, штедачите ја губат довербата во финансискиот пазар и самата валута, затоа што негативните реални каматни стапки ја намалуваат вредноста на штедењето. Затоа штедачите, но и инвеститорите, може да се одлучат за вложувања на други пазари и во други валути, што би претставувало негативен одлив на капитал. Покрај тоа, банките, пензиските фондови и слични институции се принудени да купуваат неповолни државни обврзници наместо да вложуваат во просперитетни претпријатија и на тој начин индиректно го кочат растот на економијата. Во минатото имало и позитивни и негативни примери за ефектите од финансиската репресија. САД по Втората светска војна со мерки на финансиска репресија се извлекоа од должничката криза. Сепак, мора да се нагласи дека економските околности во САД тогаш беа поинакви: јавниот долг изнесуваше нешто помалку од сегашните 120 проценти, даночните стапки за најбогатите беа многу повисоки итн. Кина во деведесеттите години ја стабилизираше економијата со репресивни мерки. Од друга страна, Аргентина со финансиската репресија ја уназади сопствената економија, Турција во голема мера ја изгуби контролата врз инфлацијата, а економијата на Јапонија силно страда од последиците на финансиската репресија.

Она што е сигурно е дека сценариото на ползеачка експропријација преку финансиската репресија е релевантно за секој поединец таму каде што таа се спроведува – и за оној што настојува да заштеди пари за некоја идна инвестиција или слично, и за активните инвеститори во недвижности, фондови, акции или пак криптовалути. Сосема е очигледно дека финансиската репресија ја јаде вредноста на постојниот капитал и го отежнува секојдневниот живот на широките народни маси. Затоа поголемиот дел од оние што поседуваат некаков капитал настојуваат да изградат стратегија за зачувување на неговата вредност.

Многумина прибегнуваат кон вложување во акции и недвижнини. Тоа ја објаснува експлозијата на цените на недвижнините во последниве години, бидејќи тие се гледаат како посигурен начин за складирање на вредноста на парите, но и растот на берзанските индекси како во Европа, така и во САД, кои годинава повеќепати ги поставуваа своите нови рекордни вредности. На краток рок, вложувањето во акции може да донесе приноси кои во секој случај ги надминуваат каматните или инфлаторните стапки. Сепак, на долг рок, непропорционално големото вложување ќе доведе до преценетост на вредноста на акциите, што упатува на опасност од поголема корекција на берзанските индекси. Некои сигурно прибежиште за сопствениот капитал гледаат во златото, чија цена експлодираше последниве години, што и не зачудува ако се има предвид дека пазарната капитализација на златото се приближува до износот од 25 билиони долари. За споредба, непосредно пред избувнувањето на пандемијата на коронавирусот, капитализацијата на златото беше под 10 билиони долари. Како последна и најризична, но потенцијално и опција со најголема можност за добивка, остануваат криптовалутите, особено биткоинот и некои етаблирани алткоини, во кои влегува сè повеќе институционален капитал, а чиј пазар во САД сè повеќе се регулира, отворајќи врата за уште поголем број потенцијални институционални инвеститори како банки или фондови. Моменталната вкупна пазарна капитализација на криптовалутите изнесува околу 4 билиони долари. Сепак, станува збор за многу волатилни средства со потенцијално добри изгледи за раст на долг рок, но сериозното вложување бара добро познавање на економските, регулаторните и политичките показатели, како што е случајот и со акциите.

Од наведените класи на имот, три форми на штедење обично обезбедуваат барем заштита од губење на вредноста на парите поради инфлацијата: недвижнините, златото и акциите, кои имаат предност во тоа што нивната вредност по правило расте со инфлацијата. Како што тврдат споменатите Белке и Кајл, може да се констатира дека ефикасноста на финансиската репресија се темели на неинформираното и беспомошното однесување на погодените инвеститори. Тоа имплицира дека, за барем делумна заштита од последиците на финансиската репресија, е потребна промена на вообичаените инвестициски обрасци. Во услови на слободно движење на капиталот, тоа, на пример, значи наместо вложување на домашниот пазар — вложување во економии со позитивни реални каматни стапки и добри изгледи за раст. Притоа, неопходно е да се одмерат тамошните ризици во однос на ризиците од финансиската репресија во другите облици на вложување.