Патување во Скопје, најлудата бруталистичка метропола на земјата

Хаунтологијата е идеја што ја опфаќа мислата дека постојано нè вознемируваат иднините замислени во минатото, кои никогаш не се остварени: пропаднати утопии, радикални модернизми, научнофантастични визии за футуристички метрополи кои не успеале да сфатат дека градовите на 2020-тите ќе изгледаат разочарувачки слично на градовите од 1950-тите.

Ова важи речиси секаде. Освен во Скопје. Главниот град на Северна Македонија, мал град со околу половина милион жители, претставува едно од највпечатливите остварувања на доцномодернистичкиот и бруталистички урбанизам, временска капсула на една забележителна, оптимистичка и краткотрајна модернистичка доба во архитектурата.

Студентскиот дом „Гоце Делчев“, Георги Костадиновски, 1969

Целосната обнова на градот беше поттикната од силниот земјотрес во 1963 година, кој речиси целосно го уништи историскиот центар, при што загинаа повеќе од 1.000 луѓе, а 160.000 останаа без дом. Организацијата на обединетите нации (ОН) распиша архитектонски конкурс (редок пример на урбанистичка интервенција од таков обем), а победник беше јапонскиот архитект Кензо Танге (1913–2005) заедно со група југословенски архитекти.

Танге веќе беше прочуен како автор на спокојниот Меморијален музеј на мирот во Хирошима (1955) и како најистакнат архитект на Олимписките игри во Токио во 1964 година, чие средиште беше неговата неверојатна Национална сала Јоџоги, дело на неуморна скулптурална имагинација. Неговиот мастерплан за Скопје беше првпат еден јапонски архитект да биде ангажиран за толку голема интервенција надвор од Јапонија и означи момент на радикална архитектонска глобализација и отвореност, голем пресврт во урбанизмот.

Централната пошта, Јанко Константинов, 1979-1981

Резултатот, искрено кажано, малку наликува на она што го замислил Танге; неговите идеи беа разредени, а неговите главни градби во голема мера останаа нереализирани. Како што често се случува со големите проекти, безброј комисии и политички императиви ја ублажија визијата. Сепак, исходот беше извонреден. Постојат енклави на бруталистички урбанизам, од Неапол и Сао Паоло до Чандигар и Лондон (каде зградите на Саутбанк претставуваат еден од најубаво сочуваните комплекси), кои постојано се фотографираат и обожуваат. Но ретко што може да се спореди со размерите и амбицијата на Скопје.

Споменикот на Александар Никољски и Владимир Пота посветен на партизанската фабрика за муниција, 1981

Ова беше националистички проект со глобалистички дух. Југославија беше неврзана земја; нејзиниот лидер, маршалот Тито, успешно му се спротивстави на притисокот на СССР, а неговиот режим на некаков начин успеа да ги одржи заедно различните народи. Таа независност од советската сфера ги охрабри и другите држави да придонесат, не само Јапонците, туку и Британците и Американците, кои по катастрофата испратија и монтажни градежни елементи и шатори, како и армиски инженери и војници за нивно поставување. Советите и Бугарите, исто така, обезбедија помош; дури и Пикасо донираше слика за новиот Музеј на современата уметност во Скопје.

Музеј на Република Северна Македонија, дело на Кирил Муратовски и Мимоза Несторова-Томиќ, 1971–1976

Танге беше водечки застапник на еден особен јапонски архитектонски правец наречен метаболизам. Тој претставуваше уникатна комбинација на мегаструктури и модуларни градби, замисла за огромен бетонски град кој може да расте и да се развива како жив организам, со нови модули што се додаваат и прераспоредуваат според потребите на метрополата. Еден од неговите најубави споменици, Капсулската кула Накагин во Токио, беше срушен во 2022 година. Парадоксално, најголемиот момент на метаболизмот се оствари во еден мал, далечен балкански град.

Првичниот план на Танге за Скопје прикажуваше централен јадро составено од огромни мегаструктури, модуларни бетонски планини, вертикално поврзани со големи цилиндри за движење. Пешачките патеки беа подигнати над автопатите, во стилот на средината на 20-тиот век; на едната страна од градот, ред блоковски станбени згради ги евоцираше изгубените средновековни градски ѕидини.

Медицинското училиште „Панче Караѓозов“ (1969–1973), дело на Јанко Константинов

Некои од тие елементи преживеаја како одек од оригиналниот проект, но со текот на времето поединечните згради беа распределени на други, претежно југословенски архитекти. Единствената голема зграда на Танге овде беше железничката станица и транспортниот центар, довршени во 1981 година, но во многу намалена и осиромашена форма.

Сепак, духот на неговата метаболистичка визија опстана, и тоа како. Земете ја само неверојатната Централна пошта (дело на македонскиот архитект Јанко Константинов, 1979–1981), која воплотува некои од клучните идеи на Танге: бетонските цилиндри, скулптурални волумени – но во форма што истовремено ги впива замоците и утврдувањата на соседството со бурна историја на војни и опсади. Истиот архитект ја проектирал и зградата на ПТТ-комплексот (1972–1974), која ги повикува неокласичните лакови и аркади на стариот град, но ги „зачинува“ со бетонски изливи во духот на вселенската ера и со впечатливи, скулптурално моделирани модуларни отвори за прозорци. На други места, масивни згради како студентскиот дом на Ѓорѓи Константиновски од 1971 година, со својот „сомотски“ бетон и прецизно обликувани вдлабнатини и стеснувања, потсетуваат на големите бруталистички чудовишта како кулите Трелик и Балфрон на Ерно Голдфингер во Лондон, но, би можело да се каже, со поголема урбана префинетост. Таа умешност во обликувањето потсетува дека Константиновски студирал кај мајсторот на бетонската архитектура Пол Рудолф на Јејл во 1960-тите. Конечно, зградата на Народната банка на Северна Македонија, дело на Радомир Лаловиќ и Олга Папеш, нè потсетува дека во времето кога жените архитекти на Западот речиси и не добиваа признание, комунистичка Источна Европа често гордо ги истакнуваше своите.

Народната банка на Северна Македонија (1975), дело на Радомир Лаловиќ и Олга Папеш

Но она што го прави Скопје толку извонредна глетка не се поединечните згради; туку колективниот ефект на, можеби, единствената бруталистичка метропола. Тој ефект беше разреден со лошо осмислениот проект за реконструкција наречен „Скопје 2014“, кога владата спроведе низа интервенции во комерцијален неокласичен стил, со погрешна намера градот да изгледа поисториски, дополнета со слој кич-скулптури со националистички мотиви. Резултатот е радикално несоодветен и морничаво вештачки, како слатка свадбена торта што ѝ противречи на грубата, сива текстура на бруталистичката обнова.

И покрај сè, голем дел од тој дух сè уште преживува и потсетува на иднината што никогаш целосно не пристигна. Бруталистичкото Скопје парадоксално изгледа и како многу далечно минато и како многу далечна иднина. А фотографиите на Стефан Гифтхалер овде, истовремено интимни и епски, ја пренесуваат таа поврзаност на идни мината низ својот квалитет, како слики од одамна поминато време што некогаш ветувало толку многу.

Фотографии: Стефан Гифтхалер

Извор: https://www.ft.com/