Пораз од реалноста

25.12.2025 01:23

Зошто пропадна неолиберализмот, и во својата национална и во својата интернационална инкарнација? Многу подетално отколку што е можно во овој краток есеј, истото прашање го разгледувам во мојата нова книга Големата глобална трансформација: националниот пазарен либерализам во мултиполарен свет. Го поставувам тоа прашање и од лични причини: некои од моите најдобри пријатели се неолиберали. Тоа беше генерациски проект на западните бејби-бумери, кој го прифатија и многу други, на пример луѓе во Источна Европа како мене, како и јужноамериканските и африканските елити. Моите остарени пријатели кои и денес, кога ќе се сретнеме, го покажуваат истиот жар на вера во неолиберализмот, ми изгледаат како идеолошки фосили од свет што одамна исчезнал. Тие не доаѓаат од Венера или од Марс, тие доаѓаат од Титаник.

Кога тврдам дека неолиберализмот е поразен, не мислам дека е интелектуално поразен, во смисла дека постои подготвен алтернативен проект што ќе го замени. Не, како и комунизмот, неолиберализмот е поразен од реалноста. Реалниот свет одби да се однесува така како што либералите веруваа дека треба да се однесува.

Мора да се признае дека тој проект имаше привлечни страни. Идеолошки и генерациски е поврзан со бунтовните шеесетти, па неговото потекло е неконформистичко. Промовираше расна, полова и родова рамноправност. Мора да се признае и тоа дека, со нагласувањето на глобализацијата, придонесе за најголемото намалување на глобалната сиромаштија во историјата на светот и дека им помогна на многу земји да го најдат патот до просперитетот. Дури и оспоруваниот Вашингтонски консензус – иако содржи одредби што се премногу општи и некои што се целосно занемарени – во основа е сосема солидна програма и вклучува многу нешта што зборуваат во негова полза. Меѓу другото и затоа што нуди пристапна пречка за разбирање на економската политика. Доволен ви е еден час за да го објасните и на луѓе кои не знаат ништо за економијата.

Значи, да се вратиме на изворното прашање, зошто неолиберализмот не опстана како доминантна идеологија? Мислам дека постојат три причини: тоа се универзализмот, хибрисот на неговите следбеници (хибрис што секогаш го придружува универзализмот) и превртливоста на неговите политички застапници.

Мислам дека на темите на универзализмот и космополитизмот на неолибералното учење не треба да се трошат многу зборови. Либералната идеологија, во принцип, ги третира еднакво сите поединци и сите народи. Тоа е нејзина начелна предност, зашто либерализмот и неолиберализмот така можат да привлечат најразлични групи, без оглед на нивната историја, јазик или вера. Но универзализмот е и неговата Ахилова пета. Претворањето дека доктрината се однесува на сите и на секого брзо доаѓа во судир со сознанието дека локалните околности често значително се разликуваат. Обидите тие да се искриват за да се прилагодат на начелата на доктрината не успеваат. Локалните околности (особено во аспектите на историјата и религијата) се отпорни на верувања изградени во сосема поинаков географски и историски контекст. Оттука, во судирот со реалниот свет, неолиберализмот се повлекува. Реалниот свет ја презема иницијативата.

Проблемот е во тоа што универзалистите (вклучувајќи ги и комунистите) одбиваат да го признаат поразот. На тоа се принудени, бидејќи прифаќањето на поразот би значело дека доктрината нема универзално важење. Тука на сцена стапува интелектуалниот хибрис. Поразот се прикажува како последица на моралните недостатоци на луѓето кои не ги прифатиле докрај неолибералните вредности. Од гледна точка на следбениците, душевно здрави и морално исправни се само оние што безрезервно ја прифаќаат доктрината. Новиот општествен договор, за кој неговите застапници утврдиле дека е исправен, макар тоа било и пред само седум дена, мора безусловно да се прифати и да се примени во истиот миг. Воведувањето на моралното прашање во приказната за економскиот успех, кој многу застапници на неолиберализмот го постигнаа благодарение на животната доба, географската положба и образованието, на неолиберализмот му дава викторијанска, па дури и калвинистичка нота: богатството не е само знак на световен успех, туку и показател за морална супериорност. Како што рече Денг Сјаопинг, „величествено е да се збогатуваш“. Тој морален елемент имплицира отсуство на емпатија кон оние кои не се снашле во новиот поредок – оние што не успеале не заслужуваат ни да успеат. Цврсти во своите универзалистички ставови, западните неолиберали од повисоката средна класа не ги третираат своите сонародници ништо подобро отколку странците. Неуспешните го заслужуваат неуспехот, и дома и во странство. Тоа најмногу придонесе за политичкиот пораз на неолибералите: тие едноставно ја занемарија фактичката состојба дека главнината на политичкиот живот сепак се одвива на домашен терен.

Хибрисот што произлезе од постигнатите успеси (кој по пропаста на комунизмот се издигна до несогледливи височини) беше засилен од универзализмот – одлика на сите идеологии и религии кои по самата своја структура одбиваат да го прифатат значењето на локалниот контекст. Во неолибералната програма нема синкретизам.

И конечно, превртливоста. Недоследноста, особено во меѓународните односи, во почитувањето на самодефинираниот и самовоспоставениот „глобален поредок заснован на правила“ и тенденцијата тие правила да се применуваат селективно – односно да се следат старински политики на тесен национален интерес, а истовремено да се тврди дека тоа не е случај – кај многумина создадоа впечаток дека на дело се двојни стандарди. Западните неолиберални влади одбиваат да го признаат тоа и упорно ги повторуваат истите мантри дури и кога се очигледно во спротивност со она што го прават. Манипулирајќи со зборовите, измислувајќи нови концепти и непостоечка реалност, а сето тоа во обид да ја прикријат вистината, неолибералите на меѓународната сцена завршија во ќорсокак. Дел од таа недоследност е видлива и на внатрешен план, кога на незадоволните им порачуваат дека треба да замолчат и да престанат да се жалат, бидејќи статистичките податоци покажуваат дека за тоа немаат причини, дека нивните субјективни впечатоци се погрешни и неважни.

Што понатаму? За тоа зборувам во Големата глобална трансформација. Мислам дека постои едно нешто околу кое мнозинството луѓе се подготвени да се согласат: во изминативе педесет години доживеавме дебакл на две универзалистички идеологии – комунизмот и неолиберализмот. И двете беа поразени од реалниот свет. Затоа новите идеологии нема да бидат универзални и нема да тврдат дека важат за целиот свет. Тие ќе бидат партикуларни, со ограничен географски и политички домет и фокусирани на одржување на хегемонијата на просторот со кој владеат. Нема да се обидуваат да формулираат универзални начела. Затоа приказната за глобални идеологии на авторитаризмот е бесмислена. Таквите идеологии се локални, насочени кон зачувување на власта и постојната состојба. Што не значи дека се отпорни на старите империјалистички искушенија. Но во тие искушенија не можат да претендираат на светот во целина, ниту пак различните авторитаризми можат да соработуваат во таков проект. Напротив, со оглед на отсуството на универзални начела, многу е веројатно дека ќе дојде до нивен судир. Единствениот начин авторитарните носители на власта да не се судрат подразбира прифаќање многу тесен збир темелни начела, главно оние за немешање во внатрешните работи и за воздржување од агресија. И тоа би било сè. Можеби објавата на Си Џинпинг за пет тесно дефинирани правила на неодамна одржаниот состанок на Шангајската организација за соработка произлезе од калкулации од таков вид.