Смртта на точкаџијата

03.03.2026 15:23

Лете, кога под припекот на јулското сонце, Скопје се претвора во вршник, кој знае зошто, Градот најмногу личи на себе. Можеби зашто, толку изменето - токму во летната спарина што, ете, сѐ уште се спушта над него, го зачмајува и го фрла во летаргичен сон - Скопје си останува истото, тивко и замислено, потонато во себе и во сеќавањата. Доцниот јули, имено, ја има силата на некое посебно скопско доба кое, колку што му се доближува дваесет и шестиот ден на месецот, во себе набива некоја неизречлива тага, некоја неослободена енергија. Тогаш градскиот простор се ослободува од раздвиженоста и, останат на припекот, изложен на врелата сончевина, бледнее како слика, по која сеќа вањата започнуваат да исцртуваат наместо постојните, некои други, далечно запаметени градски контури. Секоја година, во јули, новиот град тивко умира, лачејќи спомени за својот стар живот.

Тогаш, Трговскиот центар, вовлечен длабоко меѓу петте деветкатници распоредени меѓу Кејот 13 ноември и некогашната улица „Тиранска”, се губи со своите остри, геометриски форми, и на неговото место се пресоздава старото маало, исполнето со стари, трошни куќарчиња, училиштето „Иво Рибар Лола“, црквата Св. Константин и Елена и искршените уличиња низ кои се одвиваше топлиот маалски живот, зажуборен и полн со созвучја од клавирски партитури на балетското училиште, повиците на децата и ѕвонот на црковната камбана.

Еден таков ден од почетокот на јули, кога станарите ги напуштија зградите, а децата ги испразнија улиците, со своите игри и повици исполнувајќи ги охридските летни плажи, додека се шуткав меѓу куќарките на стивнатото маало, слушнав, дека сношти умрел Андон точкаџијата. Веста низ маалото ја распространуваа со стивнат глас соседите што, враќајќи се од пазар, се прашуваа меѓу себе, дали ја слушнале тажната вест, разговарајќи за несреќникот, и прикажувајќи по некое чуено делче, за таа ненадејна смрт.

Кутриот Андон, умре онака како што и живееше, сам и повлечен во куќарката во чијшто преден дел се наоѓаше неговата точкаџиска работилница, по чии трошни ѕидови од испукана земја, висеа пожолтени фотографии од журналите и стари гидани, внатрешни гуми, тркала со голи бандажи по старите рафтови во кои го држеше алатот и измастените делови за велосипедите од кои скромно живееше. Чудно е зошто на пределот на моето детство се сеќавам најпрво по неговата смрт, а дури потем по безгрижните игри. Можеби зашто и нив Андон точкаџијата, во еден, најбитен дел, ни ги обезбедуваше.

Андон ни ги поправаше велосипедите, нам на децата, уште од времето кога низ маалската калдрма ги тркалавме своите црвени трицикли со дрвено седло преку кое ги чувствувавме сите нерамнини на маалските улички. Цвичејќи така, со расклатените тркалца, и брзо вртејќи ги педалите, ние децата, брзавме, итавме, патувавме некаде, низ Кејот крај Вардар до Камениот мост, и од таму, до балетското училиште, покрај зградата, назад до маалото и Андоновата работилница, но и низ летата и раните есени на почетните шеесетти, стежнувајќи на тој пат низ времето, од ден во ден, на нашите дрвени седла и трите тркала, сѐ додека родителите видоа-не-видоа, ни ги заменија со нови, метални велосипеди на две тркала, што сеедно ги носевме, на „центрирање” и поправка, кај стариот Андон. Смртта на Андон во детската осаменост на тој јули, ја почувствував потресно, ни самиот не знаејќи зошто. Ме уплаши ли тоа првиот допир на студениот здив на смртта, нејасното навестување дека никогаш повеќе зад отворените ќепенци на дуќанот нема да биде веќе Андон, или пак заради нивната детска запрашаност кој сега ќе го поправа, подмачкува и потстегнува новиот, син, француски, велосипед со кој побрзо го преминував својот зададен пат. Се плашев, меѓутоа, да одам до дуќанот и да се соочам со таа отсутност, со отсутноста на тој добар и тивок човек со огромна става и мев, на тој мустаклија што своите услуги ни ги наплатуваше испраќајќи нѐ по ракија што потоа во жедни голтки ја смукаше од шишето, бришејќи се со подлактицата по секогаш неизбриченото лице. Стравот од невидливото, всушност, е страв од непоправивото и трајно отсуство на луѓето и нештата што го сочинуваат нашиот живот, детски почувствуван, вгнезден во нас еднаш засекогаш.

Тој ден, напладне, камбанатата на црквата Св. Константин и Елена заѕвони гласно, со долги паузи меѓу ударите, не како другпат, кога весело ѕвонејќи нѐ привлекуваше на свадбени свечености и редовните литургии, кога одевме, разџагорени да собираме ситни алуминиумски динарчиња од кумовите што ги расфрлаа од ѕвечливите цебови, или да заземе угаснати свеќи од садовите со вода и, џвакајќи, да му се насладуваме на восокот, од кој ги вкусувавме нашите први, горчеликави, но и медно миризливи ,,мастики” .

Поминувајќи покрај дуќанот видов дека е затворен, и забрзав кон црквата, плашејќи се да фрлам уште еден поглед на црното платно ставено над влезот на куќата и врз некролозите залепени на ќепенците на дуќанот на Андон. Во црквата се собираа соседите, малубројни и главно стари, оние што на Андона обично му посакуваа добар ден на својот пат кон скопските пазари. Ѕирнав во црквата од кадешто веќе допираше гласот на попот што брзо ја поеше безброј пати повто рената молитва за покој на душата, сега за „раба Твојего Андона”, и онака уплашен, стапив во просторот на свечениот мир, не одлепувајќи ги оџагорените очи од сандакот. Тогаш прв пат видов мртовец. Поправо не мртовец, туку само стомак на еден мртовец, иако се поткревав на прстите за да го видам лицето и онаа промена на него што возрасните ја нарекуваа смрт. Поењето заврши ненадејно брзо и присутните, како да им се брзаше за на ручек, дури и пред завршувањето на поповиот пој, фатија да ги дуваат и гаснат (со два прста и плунка) свеќите во рацете, кога над покојникот го ставија поклопецот од сандакот, кој, заради Андоновиот труп и мев и цвеќето што го оставаа врз покојникот, не клапна, туку остана да стои врз него, додека не го притиснаа и потпуштија капакот, кој пак скокна од крупниот стомак на мајсторот. Не се дава Андон, ми светна во главата, надежта дека нема да им успее намерата и дека со некое чудо Андон, ете, ќе остане. Се помачија неговите стари пријатели и го стегнаа кутриот Андон во неговата тесна дрвена кутија, а потоа ја кренаа, стенкајќи, под товарот и поминаа покрај мене, оставајќи ме во црквата што набрзо се испразни, сѐ додека клисарот не ме избрка за да ја затвори црквата. Тогаш Андон си замина од црквата Константин и Елена, од нашето маало и од моето детство.

Кога излегов надвор, ме пречека врелиот воздух на доцното пладне и гласот на мајка ми, која од мојата зграда очигледно долго, ме викаше за на ручек. Кога ме здогледа, ѝ лекна, сетив по гласот кој сега потсмирен, продолжуваше да ме кори, каде тоа се изгубив. „Знаеш ли - ѝ викнав тогаш на мајка ми - Андон vмрe!” И полека, влечејќи нога пред нога, се прибрав дома од горештината и тежината што со неа падна, и до квечерината, го притисна Градот.

Како што бидува кај децата, полни со живот, наскоро престанав да го забележувам дуќанот што оттогаш остана затворен и закатанчен, со црното парче траор што наскоро побеле од сонцето и се стопи со фасадата. Јурев тој скопски јули со новиот велосипед што научив сам да го затегнувам, низ маалските улички и тропав со гумите по шарките од плочките на Кејот, повторно расположен, чувствувајќи го пријатното ветре на лицето и по косата што ми се мрсеше, во брзината на новите маалски патувања. Како што изминуваше јули, чекав, со сѐ поголемо нетрпение да дојде баба ми и да ме истави од зовриениот град, за да се бувнувам во студените води на реките од нејзиниот град, зад границата, на југ додека мајка ми и татко ми од ден на ден го одложуваа нејзиното доаѓање, помагајќи ми, така, да го пребродам долгиот и врел месец, сѐ до самото нејзино доаѓање и до нашето заедничко заминување.

Само ден по нашето напуштање на Скопје и маалската тишина на тој јули, ни дојде веста дека во Градот се случил земјотрес што го урнисал детскиот предел, црквата, и многу од куќаркиге, меѓу кои и онаа на Андон. Никогаш, потоа не се вратив д о м а, во моето маало кое оттогаш го снема, и кое во јули во некои леки контури ќе се појави во геометријата на Трговскиот центар, а потоа пак ќе исчезне, како никогаш и да го немало. Тогаш имено се разделив од својот детски предел. Не престанав да бидам дете, но го осознав отсуството и страшното чувство дека н и к о г а ш изминатото нема да се врати. Тогаш ја осознав смртта. Тој јули, имено, за мене умреа двајца: Андон-точкаџијата и Скопје на моето детство.