Еволуцијата на работата од праисторијата до денес

11.03.2026 05:24

Денес располагаме со повеќе материјални добра од кога било во историјата, но истовремено работиме повеќе од кога било претходно. Поедноставено кажано, цивилизацијата се развивала така што колку повеќе имаме, толку повеќе работиме. За ова пишува британскиот социјален антрополог Џејмс Сузман во книгата насловена Work: A History of How We Spend Our Time. Колку само бил во заблуда највлијателниот економист на 20 век, Џон Мејнард Кејнс, кога во 1930 година предвидел дека растот на капиталот, со зголемената продуктивност и технолошкиот напредок на почетокот на нашата доба, на почетокот на 21 век ќе доведе до „златна доба“, односно дека основните потреби на сите луѓе ќе бидат многу лесно и едноставно задоволени и дека никој нема да работи повеќе од петнаесет часа неделно!

Од денешна перспектива тоа е речиси бизарна, наивна утопија. Апсурден е фактот што низ поголемиот дел од човечката историја нашите предци не биле исплашени и опседнати со оскудица колку што сме ние денес. Повеќето денешни луѓе материјално имаат многу повеќе, но ги мачи чувството дека всушност имаат значително помалку. Зошто во „доба на изобилство“ какво што никогаш досега немало и натаму сме толку опседнати со оскудицата, прашува Џејмс Сузман и се обидува да даде одговор на тоа занимавајќи се со социјално-антрополошки и други мултидисциплинарни проучувања на работата од праисторијата до денес.

Џејмс Сузман, анализирајќи ја работата низ историјата, ставајќи го под лупа нашиот однос кон трудот и давајќи историски преглед за тоа како местото на трудот во општеството се менувало и се обликувало, всушност ги доведува во прашање и нашите вкоренети претстави за тоа кои сме. Сузман е водечки човек на институцијата Антропос Ltd., фокусирана со антрополошки методи да ги проучува современите општествени и економски проблеми. Живее и работи во Кембриџ.

Ловците-собирачи имале малку материјални желби и можеле да ги задоволат со само неколку часа работа дневно. Не се грижеле за прашањето колку ќе имаат во иднина, не размислувале за штедење за црни денови и старост, живееле во моментот, сега и овде, и планирале само неколку дена однапред. Живееле малку подолго отколку Европејците во зората на индустриската револуција, се хранеле значително поздраво отколку ние денес и – многу поразновидно, иако нивната храна, просторно гледано, доаѓала од многу помало подрачје отколку она што денес стигнува на нашите трпези, зашто портокалите што ги јадеме често се од Шпанија, бананите речиси секогаш од Еквадор, сливите се српски, месото унгарско.

Нашите предци ловеле и собирале повеќе од деведесет проценти од времето во 300.000 години старата историја на Хомо сапиенсот.

Ставовите кон работата и кон животот воопшто значително се менуваат кога човекот почнува да се занимава со земјоделство, кога престанува да живее како ловец-собирач. Антропологот Сузман долго време е фокусиран на проучување на којсанските народи во јужна Африка; веќе триесет години го анализира животот, културата и навиките на народот Јул’хоанси, кај нас попознат како „Бушмани“ од пустината Калахари во јужна Африка, луѓе кои речиси до крајот на 20 век живееле како ловци-собирачи. Од раните 1990-ти Сузман ги бележи нивните претежно трауматски средби со земјоделците, обидите за интеграција во општество во кое работата се перципира на сосема поинаков начин, но и општество во кое се поинакви и односите на моќта и распределбата на материјалните добра.

Во однос на народот Јул’хоанси западната цивилизација има сосема поинаков систем на вредности, а со тоа и поинаков начин на живот. Западот, всушност, постојано е фокусиран на – оскудицата. Иако во однос на нашите предци живееме во изобилство, ние и понатаму се плашиме од недостиг. На тоа, освен Јул’хоансите, тешко се приспособувале и други народи, како Инуитите на Арктикот или Хаџабе во Источна Африка. Погрешно веруваме дека животот во примитивните општества бил постојана борба со гладта. Денес знаеме дека ловците-собирачи, народи како Јул’хоансите што ги проучува Сузман, не преживувале на раб на опстанок и не биле постојано гладни; напротив, тврдат научниците, најчесто биле добро нахранети и поживеале подолго од мнозинството луѓе во земјоделските општества. Поголемиот дел од времето го минувале одморајќи се, опуштени, бидејќи на лов не морале да одат секој ден; она што ќе го уловеле често траело два или три дена. Тие не складирале храна, не правеле големи резерви, работеле само за да ги задоволат своите краткорочни потреби.

Како изгледа трудот во 21 век, дали се чувствуваме сигурни додека работиме или сме загрижени прашувајќи се што ќе биде кога, остарени и изморени, повеќе нема да можеме да работиме, од што ќе живееме? „Повеќето од нас и натаму работат подеднакво напорно како нашите дедовци и баби, а владите и натаму се подеднакво опседнати со економскиот раст и создавањето работни места како и во кој било период од поновото минато. Згора на тоа, додека приватните и државните пензиски фондови пукаат под товарот на обврските кон сè постарото население, од многумина од нас се очекува да работат и до една деценија подолго отколку пред педесетина години…“, наведува Џејмс Сузман.

Современиот човек има разни потреби што неговите предци не ги имале. Вештачки создадени потреби, така ги нарекувале уште марксистичките теоретичари. Колку (вишок) кошули имате во ормарот, колку работи во станот имате што можеби воопшто не ги користите? За што служи тоа? Се разбира, голем дел од населението во општеството на изобилството едвај успева да ги плати трошоците за домување и храната. Социјалните разлики се сè поголеми. Во свет во кој дел од луѓето имаат огромни желби, постојано нови и нови потреби, проблемот е, меѓу другото, и тоа што ресурсите, иако неправилно распределени, покрај тоа се и многу ограничени.

Ричард Боршеј Ли, антрополог кој во 1960-тите ги проучувал северните Јул’хоанси, пишувал дека нивниот живот не е мачно страдање и борба со сиромаштијата. На крајот, за тоа кај нас пишуваше и Давор Ростухар во неговата последна книга Lovci sakupljači. Ростухар извесно време поминал во Танзанија, меѓу народот Хадза. Хадза и денес во голема мера живеат онака како што нивните предци живееле одамна низ историјата. Се хранат само со животни што сами ќе ги уловат и со растенија и плодови што ќе ги најдат во природата. Не ловат повеќе отколку што им е потребно за ден или два, но не се плашат од глад, немаат егзистенцијални тешкотии, не ја познаваат депресијата. Постојано мигрираат, по неколку недели се преселуваат на ново подрачје; Луѓето Хадза не се врзуваат за ништо. Со генерации и векови се научени да живеат потпирајќи се на природата, имаат доверба дека таму ќе најдат сè што им е потребно. Тие одбиваат премин кон земјоделство и сточарство.

Се претпоставува дека климатските промени биле еден од важните фактори поради кои луѓето почнале да ја обработуваат земјата, да се занимаваат со земјоделство, да почнат да произведуваат храна и да поверуваат дека она што расте во природата не им е доволно. На тоа влијаеле и разни други варијабли – од демографски до културни, а можеби и некои еволутивни фактори. Џејмс Сузман го спомнува преминот кон земјоделство на единаесет просторно многу оддалечени локации на различни континенти. Пред нешто повеќе од 12.000 години на Блискиот Исток почнуваат да одгледуваат растенија. Илјада и пол години подоцна, вели науката, е забележано дека човекот на Блискиот Исток веќе има и домашни животни.

За околу четири илјади години мнозинството луѓе на Блискиот Исток станале сточари и земјоделци. Населението постојано растело, толку што повеќе не можело да се издржува. Така доаѓаме до тоа дека се работи сè повеќе, а оскудицата, која ловците-собирачи ја познавале само повремено, во општеството на неномади, земјоделци и сточари, а подоцна и индустриски работници, станува сè почеста. Работна сила секогаш има (пре)малку, затоа создавањето потомство им е важно. Но и потомството треба да се храни, а по извесно време, анализира Сузман, значително се намалила количината храна достапна по човек. Зашто разликите во бројот на населението се драстични.

Во периодот кога човекот постепено почнува да преминува кон земјоделство, на Земјата има околу четири милиони луѓе. Во времето на индустриската револуција населението се зголемило на 782 милиони. Добро е познато какви биле условите за работа и колку работеле работниците за време на индустриската револуција: по тринаесет до петнаесет часа дневно, со право на евентуално еден неработен ден неделно. На почетокот на деветнаесеттиот век речиси половина од сите фабрички работници во Велика Британија биле помлади од четиринаесет години. Синдикатите и работничките движења во следните двесте години главно ќе се борат за обезбедување подобри плати за своите членови и повеќе слободно време за трошење на платата; нема да се занимаваат со тоа своите работни места да ги направат посмислени, забележува Џејмс Сузман. Работната недела од 48 часа се воведува по Првата светска војна.

Технолошката експанзија со текот на времето, меѓу другото, доведе до тоа богатството да се собира на сметките на оние што се на врвот на пирамидата. Бројките што ги наведува Сузман тоа јасно го покажуваат. Пред шеесет години телекомуникацискиот гигант At&T имал вредност од 267 милијарди денешни долари и вработувал 758.611 луѓе. Тоа било околу 350.000 долари по вработен. Еве како изгледаат современите бројки: Google денес вреди 370 милијарди долари, вработува 55 илјади луѓе, а тоа е околу шест милиони долари вредност по секој вработен. Директорите на 350 водечки американски компании, вели статистиката, имаат околу 300 пати поголема плата од просечниот работник. Само шеесет години порано нивната плата била 20 пати поголема од работничката, во 1980-тите 30 пати поголема од просечната работничка плата...

До каде ќе оди растот на менаџерските плати и колку ниско можат да паднат платите на работниците?