Дијагностички структури во психоанализата (5)

Лекции по психоанализа (16).

Во оваа лекција ќе се задржиме на неколку извадоци за хистеријата, од книгата „Психоаналитичка дијагноза“ (1994) од Ненси Меквилијамс, релациона психотерапевтка. На крај ќе ги разгледаме и основните разлики меѓу опсесивната и хистеричната невроза.

Според релационо ориентираните психотерапевти, луѓето со хистерична организација на личноста користат три главни одбранбени и адаптивни процеси: потиснување (објаснето претходно кај Фројд), сексуализација и регресија.
За сексуализацијата, Меквилијамс пишува:
„Луѓето кои ги потиснуваат еротските стремежи и конфликтите што им изгледаат опасни и неприфатливи, често се чувствуваат сексуално фрустрирани и нејасно вознемирени. Нивните природни желби за блискост и љубов можат да се засилат, поттикнати од незадоволената сексуална желба и копнеж. Тие можат да изгледаат заводливо и да заведуваат (како враќање на потиснатото), а притоа да не се свесни за скриената сексуална порака во своето однесување. Всушност, често се искрено изненадени кога нивните постапки се толкуваат како повик за сексуална блискост. Доколку сепак влезат во таква релација (што понекогаш го прават за да го смират застрашувачкиот, сексуализиран Друг и да ја намалат вината поради влијанието на сопственото однесување), обично не ја доживуваат како еротска ниту им носи вистинско уживање“ (1994). Напротив, не е реткост жените со оваа структура да доживуваат телесни изрази на страв и одбивање, како што се сексуална болка, анестезија, вагинизам и неможност за доживување оргазам.

Во однос на регресијата како одбранбен механизам: кога се чувствуваат несигурно, кога се плашат од отфрлање или се соочуваат со предизвик што буди несвесна вина и страв, луѓето со хистерична организација често стануваат беспомошни и детинести — како обид да се заштитат од повреда, разоружувајќи ги можните отфрлувачи или злоупотребувачи. На повисоко, добро функционално ниво тие можат да бидат исклучително шармантни кога регресираат, додека на граничното или психотичното ниво хистерично организираните пациенти може да развијат психосоматски симптоми или да станат лепливо зависни (McWilliams, 1994).

Искажувањето преку однесување и испадите (acting out) кај хистеричните личности обично има контрафобичен карактер: тие несвесно се приближуваат токму до она од што се плашат. Заводливото однесување кога се плашат од сопствената сексуалност е само еден пример. Тие исто така имаат склоност да се разголуваат или да се истакнуваат кога несвесно се срамат од своето тело; да се ставаат во центарот на вниманието кога внатрешно се чувствуваат помалку вредни од другите; да се впуштаат во храбри и херојски постапки кога несвесно се плашат од агресија; и да ги предизвикуваат авторитетите кога се заплашени од нивната моќ.

Во продолжение ќе цитираме подолги извадоци од книгата на Ненси Меквилијамс (1994):

Хистеричниот „селф“: Основното чувство за себе кај хистеричната личност е како кај мало, исплашено и ранливо дете кое се обидува да се снајде најдобро што може во свет управуван од моќни други. Иако луѓето со хистерична структура на личноста понекогаш изгледаат контролирачки и манипулативно, нивното внатрешно доживување е сосема спротивно. Манипулацијата кај нив, за разлика од маневрирањето кај психопатските личности, е споредна во однос на нивната длабока потрага по сигурност и прифаќање.

Нивното „оркестрирање“ на другите е обид да создадат остров на безбедност во застрашувачкиот свет, да ја зајакнат самодовербата, да ги совладаат заканите така што самите ќе ги предизвикаат, да изразат несвесна лутина — или некаков микс од овие мотиви. Тие ниту бараат ниту чувствуваат задоволство во она што однадвор може да изгледа како манипулација или искористување на другите.

Трансфер во работата со хистерични клиенти:
Понекогаш трансферот (преносот) кај личност со хистерична структура може да стане болно интензивен пред таа да изгради доволна доверба во терапевтот за да може да го издржи. Особено во првите месеци од третманот, хистрионичните пациенти може да го напуштат третманот — понекогаш со рационализации, а понекогаш со свесност дека токму силата на привлечноста, стравот, омразата или вознемиреноста што терапевтот ја буди е тоа што ги оттурнува.

Иако овие застрашувачки реакции обично се појавуваат заедно со топли чувства кон терапевтот, понекогаш стануваат премногу вознемирувачки за да се поднесат. Имам работено со повеќе жени кои толку се вознемируваа од непријателството и обезвреднувањето што ги чувствуваа во мое присуство и кон мене, што не можеа да продолжат со третманот. Слично, и мои колеги раскажуваат дека хистрионични клиентки го напуштале третманот во моментот кога станувале премногу опседнати со освојување на љубовта на терапевтот.

Во вакви случаи, особено кога преносот е донекаде туѓ на сопственото „јас“, промената на терапевт — кон некој што помалку потсетува на првичниот, преинтензивен или обезвреднет значаен објект — може да се покаже како ефективно решение.

Контрапренос кон хистерични клиенти:

Контрапреносот, односно реакциите на терапевтот кон хистерични клиенти, понекогаш вклучува инфантилизација, при што пациентката се третира како мало девојче. Бидејќи регресијата е едно од главните „оружја“ во хистеричниот арсенал, ваквиот контрапренос не е изненадувачки. Сепак, изненадува колку многу клиничари ја прифаќаат хистеричната покана да ја играат улогата на семоќен спасител.

Очигледно, привлечноста да се игра улогата на „силен заштитник“ наспроти беспомошна и благодарна млада жена е мошне силна. Познавам дисциплинирани практичари кои, работејќи со хистерично организирана жена, не можат да го задржат импулсот да ѝ даваат совети, да ја пофалуваат, да ја уверуваат и да ја утешуваат — иако скриената порака во сето тоа е дека таа е премногу слаба сама да ги разбере работите или да развие способност самата да си даде одобрување, уверување и утеха.

Бидејќи регресијата кај повеќето хистрионични личности е одбранбена — односно ги штити од стравовите и чувствата на вина што ја придружуваат преземената возрасна одговорност — таа не треба да се меша со вистинска беспомошност. Да се биде исплашен и да се биде неспособен не е исто.

Проблемот со премногу сожалив и попустлив пристап кон хистеричниот пациент, дури и кога во него нема непријателска покровителственост (condenscencion), е што ја зацврстува неговата и така ниска слика за себе. Ставот на претерана родителска грижа може да биде исто толку навредлив како и ставот на презир кон наводната „манипулативност“ на пациентот.

Терапија со хистерични клиенти:

Од суштинско значење е терапевтот да ѝ дозволи на хистеричната личност самата да дојде до своите согледувања. Брзањето со толкувања само ќе ја заплаши личноста со хистерична чувствителност, потсетувајќи ја уште еднаш на наводната надмоќ и поголема проникливост на другите. Коментари што содржат и најмала нијанса од ставот „јас те познавам подобро отколку што се познаваш ти себеси“ може да се доживеат како интрузивни или повредувачки.

Поставувањето нежни прашања, лежерното забележување кога пациентот изгледа заглавен и постојаното враќање кон тоа што се чувствува и како тоа се разбира, се главните обележја на делотворната техника. Со хистерични личности на невротско ниво, терапевтот понекогаш може да има чувство дека седи настрана и го следи пациентот како самиот се подобрува. Важно е терапевтот да се воздржи од сопствените нарцисоидни потреби да се истакне со својот терапевтски придонес; најголемиот придонес што може да се даде на хистрионична личност е довербата во нејзината способност сама да ги разбере работите и да носи одговорни, возрасни одлуки. Исто така, важно е да се внимава не само на поттикнувањето на чувствата, туку и на нивното интегрирање со мислењето.

Кај потешко нарушените хистерични клиенти е потребна поактивна и поедукативна работа. Уште на првата средба, покрај тоа што треба да се издржи и именува нивната парализирачка анксиозност, корисно е да се предвидат искушенијата што би можеле да го загрозат текот на терапијата. На пример, да им се каже:

„Знам дека во моментов сте решени да ги разрешите овие проблеми преку терапија. Но гледаме дека досега, секогаш кога анксиозноста ви станувала премногу силна, сте бегале во возбудлива љубовна врска (или сте се разболувале, или сте избувнувале во гнев и сте заминувале — каков и да е вообичаениот образец). Голема е веројатноста тоа да се случи и тука. Мислите ли дека ќе можете да истраете во нашата работа на подолг рок?“

На хистерични клиенти со пониско ниво на функционирање треба однапред да им се каже дека може да доживеат силни, па и негативни реакции кон терапевтот, и да се охрабрат да дојдат и да зборуваат за нив, наместо да го прекинат третманот. Општо земено, пристапите што се применуваат кај гранично (бордерлајн) организирани пациенти можат да бидат корисни и кај потешко нарушени хистерични личности, со посебно внимание на нивните трансферни реакции кон терапевтот.

Главни разлики помеѓу опсесивната и хистеричната невроза

Суштинската разлика помеѓу овие две структури се огледува во нивниот различен однос кон првите сексуално-сензуални доживувања. Накратко, Фројд, анализирајќи нарации од многубројни анализанти, заклучил дека опсесивната личност во најраната возраст активно уживала во сексуалните искуства, додека хистеричната личност била пасивна и притоа чувствувала одвратност.

Друга важна разлика е што во двата случаи се потиснуваат различни делови од примарната трауматска сцена. И во двата случаи афективното искуство се дисоцира од претставата, односно од мемориската трага на доживеаната траума, но судбината на дисоцираниот афект зависи од невротската структура.

Кај опсесивната невроза, афектот се потиснува: опсесивната личност се сеќава на трауматските сцени и може да ги раскажува без проблем, но тие се испразнети од емоција. Афектот најпрво се потиснува, а потоа се поместува на сосема друга, независна содржина.

Во случајот на хистеричната невроза, пак, се потиснува претставата (репрезентациите и мислите) на трауматската сцена. Пациентот со хистерија нема свесно сеќавање на настанот, додека афектот, ослободен, се поврзува со телото. Афектот се „испишува“ преку телото во форма на различни конверзивни симптоми — како конверзивна парализа, необјасниви болки, несвестици, афонија и слично — при што може да се каже дека телото, испишано со симптоми, зборува.

Релационите психоаналитичари заклучиле дека хистерично организираните личности значително се разликуваат од опсесивните според квалитетот на нивните ментални операции. Нивните доживувања се импресионистички, глобални и имагинативни, а некои истражувања укажуваат дека хистеричните личности повеќе зависат од функционирањето на десната мозочна хемисфера. Поради оваа глобална, импресионистичка природа на когницијата, развојот на линеарен, детално структуриран и кохерентен приказ на нивниот личен живот е особено терапевтски значаен (McWilliams, 1994).

Како што Allen (1977) забележува:

„Суштински дел од терапијата е да се комуницира според когнитивниот стил на пациентот, со целосно почитување на неговите чувства и вредности. Хистеричниот стил на размислување не е инфериорен по својата природа, но има потреба од дополнителните придобивки на детално, линеарно размислување, од типот на ‘лево-хемисферно’ размислување. На некој начин, хистеричната личност треба да научи како да размислува и што да поврзува во размислувањето, исто како што опсесивната личност треба да научи како да чувствува и што да поврзува со чувствата.“

Конечно, Лакан — чија теорија подоцна ќе ја разработуваме подетално — ја разгледува структурата на неврозата како форма на прашање. Секоја структура, според него, во својата основа претставува прашање. Прашањето на хистеричната личност гласи: „Дали сум маж или жена?“ или, во друга форма: „Што значи да се биде жена?“ Прашањето на опсесивната личност е: „Дали сум жив или мртов?“

Слики: Xue Wang