Политика на пријателството: теориски премиси и правни субверзии

Што подразбирам под поимот политика на пријателството? Уште повеќе: какво би било општеството засновано на пријателство? Тоа се прашањата за кои би сакал да зборувам денес.

На размислување за овие прашања ме поттикнува констатацијата дека за начинот на живот, пријателството, брачниот или семејниот живот не смееме да размислуваме ограничено и површно, како што денес често се случува – како нашите животни одлуки да одредуваат дали во воспоставениот светски поредок ќе бидеме „повеќе“ или „помалку“ среќни.

Истражувањето на начините на живот ни отвора можност за вистинска субверзија на правните институции, што мора да биде поврзано со поширок проект на општествен и политички пресврт.

Точно е дека една од загатките што секој прогресивен мислител мора да ја реши е разбирањето на инерцијата на општествените процеси, сфаќањето зошто конзервативизмот во светот е толку силен и зошто чувството на омраза или негативните импулси играат структурна улога и покрај сите политички движења, покрај објективните интереси на доминантните групи и често дури и покрај законите. Сепак, не смееме да заборавиме дека социологијата веќе понуди одговори на оваа загатка.

Инерцијата на општеството и темелните сили што го движат се вкоренети во неговата практична инфраструктура и облиците на социјализација. Едно од централните начела на социологијата, од Емил Диркем до Пјер Бурдје, беше да покаже дека она што го одржува општествениот поредок и придонесува за неговото зачувување или преобразба може да се разбере само преку раскин со сите форми на идеализам, субјективизам или легализам. При одредувањето на нашето дејствување во општеството, свесните ставови, експлицитно изразените вредности, чувствата, па дури и законите, не играат толку важна улога како што изгледа на прв поглед. Често е токму обратно: нашето дејствување е тоа што ги обликува нив. Она што навистина управува со општествата се многу подлабоко вкоренети сили и конкретни структури на постоење, во чии рамки се формира мислата. Светот е впишан во она што Диркем го нарекува обичаи, Жан-Пол Сартр практично-инертно, а Бурдје, наспроти марксистичките концепти на лажна или отуѓена свест, телесни диспозиции.

Ова разбирање на општествената логика бара редефинирање на нашето поимање на политиката. Нè поттикнува како една од централните референтни точки на политиката да ја разгледуваме димензијата што прогресивизмот често ја занемарува: прашањето на секојдневниот живот. Тоа ги опфаќа сите материјални реалности што ги сочинуваат конкретните структури на постоење, односите, ритамот на живот, рамките на соживот, како и, на пример, урбанистичкото планирање и урбаната географија. Токму тие рамковни услови – постепено и подмолно – го проникнуваат нашето размислување и чувствување, наклонетостите, идентитетот и перцепцијата на другите.

Со други зборови: идејата што често ја слушаме, дека политичката борба се добива со освојување на идеолошката или културната хегемонија, можеби е целосно погрешна. Наместо тоа, мораме да изградиме многу попрактична, секојдневна и материјална хегемонија. Затоа, политичката програма на прогресивизмот треба пред сè да се занимава со прашањето како да се изгради еден вид практично-инертна левица.

Кога на прашањето за општествениот поредок му пристапиме на овој начин – односно кога ќе се запрашаме што само по себе толку силно придонесува за доминацијата на негативните чувства, реакционерната анксиозност или конзервативните рефлекси – наидуваме на проблемот на семејството, семејната идеологија, па дури и на самото семејно живеење. Од темелното дело Die Sexualität im Kulturkampf (Сексуалноста во Културната борба) на Вилхелм Рајх и низ целата фројдомарксистичка традиција, семејството се смета за едно од главните жаришта на идеолошката клима на конзервативизмот: станува збор за врската меѓу семејниот поредок и стабилноста на државата и општеството – така што ниту еден револуционерен проект не може да избега од критиката на семејството и семејниот поредок. За Рајх, „вредноста што му се припишува на семејството е клуч за општото почитување на секој вид општествен поредок“. Секој човек поминува низ семејството. Но, како што вели Рајх, семејството „го обликува детето во реакционерна идеологија“. Ги учи децата на послушност, прифаќање на насилството, подреденост – а ефектите од таа „ропска структура“ создаваат луѓе кои поради неа страдаат и во голема мера не се соодветни за она што тој го нарекува демократски живот, односно еднаквост, отвореност кон другите, конвенции.

Семејството е и единица заснована на дефиницијата на сопственото Јас, а тоа е поврзано со политичката идеологија; тоа води кон ослабување на релациската структура и изолација на поединецот. Создава животи насочени кон „култот на домашниот живот“ и „воспитувањето деца“, кон анксиозност околу општествената репродукција и чувства на натпревар со другите. Затоа не е случајно што семејството претставува централна вредност во реакционерните дискурси и политики, бидејќи обликува поединци кои ги интернализираат соодветните вредности и перцепции.

Значи, за левицата прашањето за политиката на пријателството не е споредно во однос на важните економски или расни прашања. Напротив, тоа е од суштинско значење за секој проект за општествена преобразба. За да не пропадне таквиот проект нужно е да се стреми кон нова инертна практика, поврзана со процес на дефамилијаризација и поништување на правото и општеството.

Значи, прогресивизмот треба да се дефинира и како антифамилијаризам, а не само како антикaпитализам или антирасизам. Затоа нагласувам дека политиката на пријателството не треба само да се стреми кон додавање нови права на постојните семејни права. Исто така, не станува збор за пренесување семејни или брачни права врз пријателите. Ми се чини дека најинтересниот пристап е да тргнеме од специфичната природа на пријателството, културата на пријателството, начинот на живот што го споделуваме со пријателите, за да замислиме сосема поинаква и сосема нова филозофија на правото и општествениот живот.

Затоа би сакал овде да ѝ дадам слободен тек на имагинацијата и со вас да дискутирам за можните преобразби до кои би можела да нè доведе политиката заснована на пријателството – како основа за создавање нови норми и нова правна, а со тоа и нова општествена култура.

Прво, политиката на пријателството мора да ги доведе во прашање сите механизми што му даваат предност на начинот на живот фокусиран на парови, семејства и воспитување деца, додека другите ги ставаат во понеповолна положба. Станува збор за отфрлање на привилегираниот статус на одредени животни стилови. Тука клучен би бил еден апсолутен минимум: зачувување на државната неутралност и раздвојување на семејството и државата во име на правото на секој поединец да живее како што сака и на својот животен стил и на своите односи да им припише вредност што ја посакува.

Првиот чекор би бил темелно преиспитување на концептот на семејната политика, министерствата за семејни прашања и сите поттикнувања што му ги доделуваме на семејниот живот – како што се даночните олеснувања и семејните додатоци. Овие мерки не само што ја зајакнуваат семејната структура, туку и суптилно ги конструираат семејството и луѓето што живеат во него како суштества на кои им е дозволено да веруваат дека нивните животи се повредни од животите на другите, дека на некој начин се посилен дел од општеството и дека другите треба да им се подредуваат. Тоа не значи дека не треба да им се помага на семејствата во тешка состојба, туку дека овие мерки треба строго да се разбираат како социјална политика, а не како безусловна и универзална семејна политика.

Таа политика би требало да ги доведе во прашање сите правни механизми што придонесуваат за воспоставување симболичка економија во која семејните врски се сметаат за посилни од другите видови врски. Зошто, на пример, во граѓанското право постојат одредби за поврзување брачни партнери, но не и за поврзување пријатели? Зошто самците би биле во понеповолна положба? Слично е и во миграциската политика. Зошто правото на семеен живот е основа за обединување, додека обединувањето врз основа на пријателство е целосно занемарено?

Зошто некој би имал поголемо право да живее со своите деца или брачен партнер отколку со пријателите? Ова прашање за трајната улога на несвесната семејна динамика во психолошката економија на односите особено доаѓа до израз во болниците и домовите за стари лица, каде што прашањето за семејната припадност секогаш е од централно значење – често тоа е првото прашање што му се поставува на посетителот. И, секако, тоа е и првото прашање што се појавува кога треба, на пример, да се донесе одлука во име на пациент што не е при свест. Често се дава предност на мислењето на семејството, на децата, дури и кога пациентот не ги видел со месеци, додека со блиски луѓе со кои не е во крвно сродство воспоставил посилни и понови емоционални врски. А ако се има предвид делото на Норберт Елијас за умирањето во семејниот круг и се знае колку луѓе умираат поради злоупотреби во сопствениот дом, верувајќи дека таму ќе најдат засолниште, додека домашните само сакаат да се ослободат од блискиот кој станал товар, тогаш може да се запрашаме од каде доаѓа уверувањето дека на членовите на семејството повеќе им е грижа за преживувањето на другите отколку на пријателите.

Поинаку кажано: би требало да размислиме за системи што поотворено и посвесно го дефинираат концептот на „некрвно“, односно „избрано“ сродство – би можеле да имаме „картичка на блискост“, слична на картичката за донор на органи, што би му овозможила на поединецот да избере кој може, по потреба, да донесува одлуки во негово име. Таквиот систем би имал и образовна вредност, бидејќи би нè поттикнал да престанеме да ги следиме несвесните семејни модели и наместо тоа искрено да се запрашаме: Кој ми е близок? Кому му е грижа за мене? Кој ми е важен? Веќе самото поставување на овие прашања често нè доведува до сознание колку реалноста на животот заостанува зад несвесните семејни модели. Колку подлабоко навлегуваме во општествениот свет, толку повеќе ја откриваме апсурдната и често скандалозна надмоќ на тие несвесни идеи. За оваа тема разговарав пред неколку дена со двајца пријатели адвокати, кои ми објаснија на колку одлуки во правото влијае подредената улога на пријателството – од правото на посета на затвореник, преку можноста да се делува како законски застапник по смртта на блиско лице, до докажувањето согласност за намалување на казна.

Сепак, можно е да се оди и подалеку од едноставното давање еднакво легитимно место на пријателството и пријателските врски во правните рамки, како што тоа го има семејството или парот. Од гледна точка на теоријата на поврзаност и односите со другите, пријателството и семејството се разликуваат суштински. Еден од принципите на семејството, кој објаснува зошто тоа е простор на фиктивни и вештачки односи – како што во својот најнов филм прикажува Џим Џармуш – е тоа што семејството е простор на наметната, односно задолжителна припадност: семејството дефинира врски што ни се наметнати, особено преку правни одредби што со текот на времето ги одржуваат, често независно од нашата волја или дури спротивно на неа. Можеме да престанеме да бидеме нечии пријатели, но не можеме да престанеме да бидеме нечиј брат, татко или син – со сите правни последици што ги носи тој статус. Наспроти тоа, пријателството ја отелотворува идејата за самовтемелен, креативен и неодреден однос, простор на измислување чија форма во животот на поединците и со текот на времето е непредвидлива. Често велиме дека пријателството се темели на избрани врски, а семејството на неизбрани, но попрецизно би било да се каже дека семејството се темели на врски што ги одредуваат правните и културните рамки, а не поединците.

Значи, политиката на пријателството би можела да има облик на политика на поттикнување пријателски односи во рамките на постојната семејна структура – што би подразбирало укинување на сè што ја тера државата да нè впишува во семејниот поредок и да нè спречува да му избегаме или да го напуштиме. Ова е особено очигледно кај наследството и начинот на кој значителен дел од оставнината ѝ се одзема на волјата на поединецот, што може да оди во прилог на членовите на семејството. Се покажува и во тужбите и споровите околу присвојувањето наследство, каде што правниот систем често користи имплицитна норма на семејна самоподразбирливост и е сомничав кон дарувањето на лица надвор од семејниот круг, со кои починатиот се поврзал во подоцнежните години. Системот спонтано ги третира тие дарувања како резултат на манипулација или влијание што семејството никогаш не би го вршело врз него. Како секогаш да е полегитимно да се дадат пари на ќерка која не ја гледаш и не ја сакаш, отколку на пријателка со која редовно се гледаш и во чие друштво уживаш.

Значи, со деконструкцијата на семејноправните структури настојуваме во нашите односи и обврски да внесеме што е можно повеќе неодреденост и слобода на избор. Тоа води кон уривање на една од темелните претпоставки на конзервативното мислење, имено дека поединците припаѓаат на поголеми колективи (како што се семејството и нацијата) на кои мора да им се потчинуваат.

Идејата за пријателството како модел за градење односи потоа би можеле да ја поставиме во самото јадро на семејната единица, особено кога станува збор за роднинските врски и односите меѓу родителите и децата. Семејните врски често се задушувачки, ни се наметнуваат при раѓање, иако немаме никаков збор во тоа дали одредена личност ќе ни биде татко или мајка. Од родителите не можеме да се одвоиме, засекогаш сме поврзани со нив, а ни тие не можат да се одвојат од нас. Не велам дека родителите под никакви услови не треба да се сакаат или дека по секоја цена треба да се стремиме кон одвојување од нив, но зошто да не можеме кон родителските односи да пристапиме преку пријателство и да ги третираме и како раскинливи врски, за да можеме да се одвоиме од семејната структура ако тоа го посакаме? Знаеме, на пример, дека една од главните причини за страдањето на геј, лезбејските или трансродовите млади е екстремното насилство што произлегува од присилата во семејниот живот и неможноста да се одвојат од конзервативните или религиозни родители кои секојдневно им го отежнуваат животот. Зошто им припаѓаме на нашите родители? Што би значело ако пријателството го обликуваме врз основа на нови дефиниции на правните форми на сродство и припадност и на тој начин, на пример, го олесниме и правото на посвојување?

Тоа ме води до мојата последна точка. Станува збор за еден вид општествен проект што го отвора политиката на пријателството. Треба да ги земеме предвид општествените фантазми. Секогаш е интересно да се проучуваат нормативните општествени фантазии што кружат во општеството. Пјер Бурдје, на пример, во својата анализа на општествените структури на економијата истражува како станбената и кредитната политика, како и рекламирањето и телевизиските серии, од седумдесеттите години наваму ја поттикнувале идеологијата на сопственост врз станови и желбата за едносемејни куќи, со што ја ширеле идеологијата на домот и семејната единица. Таа егзистенцијална слика ја изразува идејата за општеството како соживот на егоизми, во кое семејните единици, насочени кон домашниот простор, се натпреваруваат за репродукција на приватниот статус – со сите придружни анксиозности. Според Бурдје, оваа општествена структура го поттикнува развојот на реакционерни и конзервативни чувства, особено стравот од губење кредитна способност, заедно со стравот од губење општествен статус; токму таа социјално организирана непријателска настроеност ја објаснува популарноста на Националниот собир во станбените или приградските населби, во споредба со големите градови. Претходно ја спомнав потребата од раскин со субјективизмот, и токму за тоа станува збор. Според Бурдје, против расизмот и радикалната десница можеби поефикасно би се бореле со поинаква станбена политика, со обликување поинаква урбана структура што поттикнува поинаков начин на живот и поинакви односи со другите, отколку со големи прокламации или казнено законодавство што санкционира одредени мислења.

Во италијанското фашистичко законодавство постоел данок на целибат – неженетите биле дополнително оданочувани. Овој вид данок уште постои. Не само кога самците плаќаат за семејствата, туку и појасно во даночното законодавство: ако две лица живеат во регистрирана партнерска заедница или се во брак, но не живеат заедно, плаќаат данок за второ живеалиште, кое се смета за секундарно – иако е примарно живеалиште на еден од партнерите. Со други зборови, во Франција постојат данок на вонбрачност и обврска за плаќање за правото на самостоен живот. Станува збор за данок на слободата и индивидуалноста, кој дава даночни поволности за бракот.

Во одредена смисла, проектот на политика на пријателството би ги довел во прашање сите претпоставки врз кои се темели даночната политика, како и урбанистичката и станбената политика, со цел да поттикне поинакво гледање на животот, насочено кон природата, средбите и отвореноста кон другите. Особено ми се допаѓа цитатот на Естер Демулин за Жан-Пол Сартр и Симон де Бовоар. Таа зборува за животниот стил што тие го измислиле како пар самци. Политиката на пријателство треба да ги земе предвид практичните последици од таквата организација врз формите на заедничко живеење и соживот на две или повеќе лица. Несомнено, тоа би можело да има последици врз станбената и урбанистичката политика. Но, тоа треба да нè доведе и до прашањето за примарноста на парот во механизмите на односите. Тоа важи за животите на истополово ориентираните лица, но и за безброј други животи: мрежата на односи што ја сочинува една личност секогаш е многу поширока и посложена од односот меѓу двајца, додека бракот и вонбрачната заедница сè уште се замислени како пар, со имплицитна претпоставка за заедничко живеење или дури спиење во ист кревет. Новите правни форми на партнерство треба да ја отворат можноста за брак и вонбрачни заедници со повеќе учесници, за да се оспори идејата за живот со едно централно јадро – пар со деца – а можеби уште повеќе за да се разбиe апсурдната идеја дека можеме да ѝ припаѓаме само на една личност и дека треба да имаме привилегирана врска само со една личност. Општеството на пријателството веќе не би било општество на спротиставени, дуалистички и семејно ориентирани животни стилови, туку општество што би го признавалo и поттикнувалo создавањето на што е можно повеќе – флексибилни и комплексни – врски во целата нивна разновидност и меѓугенерациски опсег.

Значи, идејата за политика на пријателството подразбира и препознавање на сè што губиме, на сè што поради важечката законска рамка веќе и не го доживуваме како право или како потенцијална врска. Правото на пријателство е право на разновидност, инхерентно и динамично право, чиј основен принцип – аналогно на правото на сексуална самодетерминација – може да биде афирмацијата на правото на релациска самодетерминација и, со тоа, самодетерминација на сопствениот начин на живот.

Белешка за авторот

Geoffroy de Lagasnerie (1981) е франуски филозоф и социолог. Автор е на неколку книги, статии и предавања од областа на социјалната и политичката филозофија, епистемологија и критичка теорија, како и од социологијата на културата и интелектуалниот живот; има посебен интерес за работата на Пјер Бурдје и Мишел Фуко. Мошне е критичен кон системот на високото образование во Франција.

Студирал на École normale supérieure de Cachan, каде што се стекнал со звањето agrégation (државен испит за професори) во областа на економските и социјалните науки. Pодоцна докторирал социологија на школата за напредни студии во општествените науки (School for Advanced Studies in the Social Sciences).

По предавањето на универзитетите Сорбона и Sciences Po, се вработил како професор по филозофија и хуманистички науки на националната висока школа за уметности (École Nationale Supérieure d'Arts).

Уредник е на едицијата à venir што ја објавува издавачката куќа Fayard.

Во 2015 година ја објавил книгата „Уметноста на револтот: Сноуден, Асанж, Менинг“ (The Art of the Revolt: Snowden, Assange, Manning). Книгата се фокусира на улогата на свиркачите во одржувањето и зајакнувањето на демократијата. Францускиот неделник Les Inrocks го именува Лаганери за еден од највлијателните мислители во современата француска култура и ја вклучи книгата во својата листа на највлијателни есеистички книги за 2015 година.

Во септември 2015 година Лаганери го објави „манифестот за интелектуална и политичка контраофанзива“ заедно со писателот Едуар Луи. Објавен на насловната страница на Le Monde, а подоцна препечатен на англиски јазик од страна на Los Angeles Review of Books, манифестот ја осуди легитимизацијата на десничарските агенди во јавниот дискурс и понуди насоки за нов ангажман на левичарските интелектуалци во јавната дебата.

Во февруари 2016 година Лаганери објави статија во ОpenDemocracy со наслов „надвор од немоќта“ (Beyond Powerlessness), во која повикува на создавање нови политички практики.

Во 2016 година ја објави книгата „Судење“ (Juger), која го промислува системот на кривичната правда, моќта и насилството. Книгата вклучува и размислувања за методологијата на социологијата; во последното поглавје Лаганери тврди дека етнографијата е инхерентно „конзервативна“ рамка за разбирање на општеството.

Ашил Мбембе го опишува Лаганери како „еден од најталентираните од новиот бран на француската теорија (French theory)“. Главниот француски јавен радиоканал, France Inter, го опишува како еден од најважните интелектуалци во Франција денес.

Активен е во антирасистичкото движење и во борбата против полициската бруталност во Франција како дел од комитетот „Адама“ (именуван по жртва на полициска бруталност). Лаганери со Аса Траоре е коавтор на книга за борбата против државното насилство и полициската бруталност.

Во својата книга „политичката совест“ (La Conscience Politique), тој се залага за пореалистична политичка теорија, која целосно признава дека државното насилство е единствената работа во животот од која човек никогаш не може да побегне.

Избор и превод: Тим Дисензус

Слики: Brian Kershisnik

Извор за текстот: https://www.disenz.net/

Проектот „Дисензус“ е активност поддржана во рамки на проектот „Култура за развој“ на Владата на Швајцарија, кој се имплементира од Хартефакт Фонд.
Содржината/изразените мислења никогаш не може да се толкуваат како ставови на Владата на Швајцарија и Хартефакт Фонд.