Што по популизмот?

21.05.2026 02:16

Неодамнешниот пораз на Виктор Орбан на унгарските избори покрена мини-индустрија на коментари (т.н. тејкови) на медиумската сцена и во јавниот простор. Притоа, мета на интерпретациските напори не беа толку причините за самиот пораз, колку неговите ефекти надвор од самата Унгарија. Амбициозноста на овие коментари варираше. Оние помалку скромните и фокусирани на сопствениот национален двор се запрашаа дали конечното соборување на Орбан од власт претставува најава за слично сценарио и во нивниот двор. Можеме да ги поделиме на детерминисти и укажувачи.

Детерминистите во погледот на светот и политиката прекумерно се потпираат на метафората за домино-ефект и аналитички се задоволуваат со препознавање на наводниот тренд. Укажувачите, пак, својата улога ја гледаат како малку поактивна, па на јавноста и на политичките актери им укажуваат на потенцијалната инспирација или образец вреден за обид. Очекувано, на српската политичка сцена беше забележана инфлација на детерминисти и укажувачи.

Дури и оние кои не веруваат премногу во прекуграничните политички ветришта, ги доживеаја резултатите од изборите во соседната земја како барем еден, колку и да е минимален, чекор поблиску до крајот на владеењето на Александар Вучиќ. Во хрватски контекст интерпретацискиот мамец не беше толку заводлив, но сепак не изостанаа споредбите со можното соборување на Андреј Пленковиќ од власт.

Не изостанаа, бидејќи во дел од хрватскиот новинарски свет постои таа несвесна желба за раст на степенот на автократија. Па така, во Пленковиќ ги гледаат Орбан и Вучиќ бидејќи тоа им го олеснува толкувањето на светот и снаоѓањето, а и самата нивна работа така станува поавтентична и општествено-политички повредна. Што не е за замерување кога ќе се земе предвид општествениот статус на новинарите.

Амбициозните учесници во производството на коментари за поразот на Орбан размислуваат евроатлантски, ако не и глобално. Не недостигаа проценки според кои резултатот од унгарските избори е јасен сигнал за промена на општиот тренд. Десницата, велат оние склони кон посудбоносни обложувања, го доживеа својот врв и сега следува обратен тренд. Изборите во Унгарија, сметаат оние кои веруваат во вечноста на традиционалните политички идеологии, покажаа дека либерализмот не е мртов и дека може да функционира како мобилизациски фактор.

Главно, преовладува проценката според која светот по успехот на Петар Маѓар повеќе нема да биде ист. Тешко е човек да не се запраша од каде толкава вера во политичката важност на релативно небитна држава како Унгарија. Или попрецизно: зошто на самиот Орбан му се припишува толкава идеолошка и симболичка моќ на современата (радикална) десница, па неговиот пад да се третира како сигнал за иреверзибилен (неповратен) тренд?

Дел од одговорот лежи во интелектуалната мрзеливост и економијата на брзите медиумски коментари. Но, би било исто толку интелектуално мрзеливо да се задоволиме со тој одговор. Имено, Орбан беше силен симбол на глобалната десница и „доказ“ за нејзината ефикасност и предност пред либералната или левата конкуренција. Меѓутоа, структурата на тој симбол не беше толку едноставна. И затоа неговиот пад претставува позначаен настан во очите на набљудувачот. Падот се случи во момент во кој десницата минува низ процес на жанровска исцрпеност.

Под тоа не мислиме на политичка или бројчана исцрпеност на десницата и на десните сили, туку на исцрпување на популизмот како политички жанр во кој десницата се појавува и заведува. Како политички жанр во кој од една страна стои народот, како и да го дефинираат, а од друга елитите, како и да ги дефинираат. Секако, тој жанр не е сосема исчезнат, но ресурсите на неговата уверливост едноставно не се обновливи и видливо пресушуваат.

Пред да се обидеме да ги појасниме причините за исцрпувањето на ресурсите, треба да ја појасниме покомплицираната симболика на Орбан. Во периодот на раст на глобалната десница, тој можеше да претставува пример поради специфичната позиција што ја заземаше и ја експлоатираше. Кон сите оние кои изразуваа скепса во управувачките способности на популистичката десница откако ќе дојде на власт, погледот можеше да се насочи кон Будимпешта како пример за стабилна власт.

И како наводно исполнето ветување за успешна коалиција меѓу националните елити и обичниот народ. А од друга страна, поради конфигурацијата на Европската Унија, на Орбан сè уште му беше на располагање репертоарот кој инаку е резервиран за опозициските сили и реторика. Значи, Орбан сè уште можеше да биде и популист и сериозен владетел. А не штетеше ниту тоа што богато го финансираше десното интелектуално и идеолошко производство ширум Европа. Меѓутоа, на гласачите очигледно не им беа толку важни тие идеи, колку сè поизразените економски пукнатини на „развојниот модел“.

Орбан, како олицетворение на таа контрадикторна структура – бунтовник и владетел – паѓа во моментот кога таа контрадикција на глобално ниво исто така попушта. И сè поизразено се преместува кон фигурата на владетел, со оглед на постепеното политичко исцрпување на фигурата бунтовник. Постепено, бидејќи, како што укажува американската новинарка и публицистка Лили Линч, популистичката десница како вид политички жанр доживеа низа „мали смртни случаи“ во изминатиот период.

Да повториме, тоа не значи дека десницата доживеа пад на популарноста или дека влезе во ќорсокак, туку само дека го менува жанрот на испорака на своите идеи и вредности. И дека спротивната страна мора да ја земе предвид таа промена доколку сака политички промени. За кои „мали смртни случаи“ пишува Линч и како да ги препознаеме?

Па, ги има неколку. За почеток, да ја регистрираме најочигледната. Бројни претставници на таканаречената популистичка десница веќе долго време се на власт и самите, по логика на нештата, станаа елита. Не нужно иста како онаа либералната која ја прозиваа, наводно заштитена во културата, медиумите и образованието, но доволно елита за класичните популистички фрази повеќе да не можат да делуваат уверливо. И за таа забелешка не е доволна само промената на страните и преминувањето на управувачки позиции.

Какви било редистрибутивни политики останаа во статус на неисполнети ветувања, доколку воопшто некогаш и се работело за ветувања. Но, потенцијалот на антиелитистичката реторика сепак и постои сè уште, не е сосема згаснат. Причината за тоа не е особено комплицирана: Обединетото Кралство, Германија и Франција сè уште не паднаа под налетот на популистичката десница, а тие партии го држат првото место во анкетите на јавното мислење.

И Reform UK и Алтернатива за Германија и Национален сојуз, во оваа или онаа варијанта, очекуваат наскоро да учествуваат во власта. Иако во таа позиција и понатаму ги одржува изворната популистичка мобилизација, и тие се менуваат и се прилагодуваат.

Тие промени и прилагодувања се резултат на помалите идеолошки смртни случаи кои веќе се случија. Да наведеме три од нив. Во последните неколку години речиси целосно испари анти-ЕУ реториката на европската (радикална) десница. Не затоа што го променија ставот за човековите права, либералниот процедурализам или монетарната политика, туку затоа што сфатија дека Европската Унија не им претставува институционална пречка, туку можност за институционално прилагодување. Сфатија дека „практичните“ вредности на Европската Унија не се разликуваат значително од нивните барања и интереси и дека комотно можат да им се прилагодат.

Марин Ле Пен повеќе не зборува за француското напуштање на Унијата, а Џорџа Мелони со преземањето на власта во Италија веднаш ја презеде и европската институционална реторика. Со тоа ја изгубија привилегијата во манир на народни трибуни да ги критикуваат бирократските и финансиските елити, но добија прилика за поширок идеолошки замав со четката. Повеќе не го бранат суверенитетот од отуѓената бриселска елита, туку белиот континент од миграциите и од другите наводни опасности.

Втората помала идеолошка смрт се однесува на прокламираните економски политики. Долго време на десницата (радикалната) се водеше латентна борба меѓу позицијата која се нарекува шовинизам на благосостојбата (welfare chauvinism) и класичната либертаријанска позиција. И долго време првата опција доминираше. Едноставно „поприродно“ одеше со антиелитистичкиот гард и грижата за обичниот човек. Меѓутоа, постепено либертаријанските позиции го презедоа приматот.

Причини има повеќе, можеме да го истакнеме и изборниот успех на Хавиер Милеи во Аргентина, но како пресудна треба да се издвои атрактивноста на идеолошкиот рецепт според кој државната патронажа е знак на слабост. Таа ја претставува левата потрага за заштита на мрзеливите работници и загрозените малцинства, додека десницата ги претставува вредните обични луѓе кои сè можат да стекнат со свои раце.

Тој идеолошки рецепт всушност се прилагоди на преовладувачката претстава за класните поделби, која неодамна најефектно ја опиша еден анонимен корисник на поранешниот Твитер: девојка од 25 години која работи за минималец, живее во изнајмен стан и чита книги е средна класа, а маж од 55 години кој ѝ го изнајмува тој стан и има уште три такви е работничка класа бидејќи зборува со провинциски акцент и користи шовинистички хумор.

Најтврдите претприемачи, преку бизарна идеолошка транссупстанцијација, станаа исконски пролетери. Со самото тоа, веќе нема потреба за шовинистичка држава на благосостојба и за заштита на националната работничка класа. Идеолошкиот трик и социјалниот театар ќе бидат доволни. Само треба да се користат театарско-класни реквизити за да се докажат пролетерскиот статус и политичката автентичност. На социјалните мрежи веќе се во оптек и поими за тој театар, како што се proleplay (пролетерско глумење улоги) и fauxletariat (лажен пролетаријат). Државата е за слабаци. Освен ако не станува збор за војската.

И третата помала смрт е Доналд Трамп како таков. Во Соединетите Држави популарноста му е на рекордно ниско ниво, а особено во Европа, каде на бројни десни партии сè повеќе им претставува товар. За статусот на Трамп во Европа доволно зборува тоа што пред некоја недела на него се обложи најголемиот политички очајник во Хрватска – Иван Пенава.

Значи, потребно е дистанцирање од Трамп, но технолошко-идеолошкиот апарат на магнатите од Силиконската долина што го следи, претставува неизбежна инспирација за современата десница. Нивната визија за хиерархиско општество без демократски пречки, кое ќе го замени споменатиот proleplay, е најистакнатиот кандидат за погреб на популистичкиот жанр.