Докинсовата заблуда за Клод

„Ако мислите дека машините не се свесни, што уште е потребно за да ве убеди дека се?“ прашува Ричард Докинс во есејот за UnHerd, опишувајќи го својот разговор со четботот Клод. Го третирав, додава Докинс, „точно онака како што би се однесувал кон многу интелигентен пријател“.

Есејот предизвика огромна дебата, делумно поради улогата на Докинс како доајен на британската наука и неговата репутација на жесток борец против ирационализмот, а делумно и затоа што обидот да се разберат капацитетите на вештачката интелигенција е толку актуелно прашање. Многумина му се исмеваат зашто Клаудија (како што Докинс го нарече својот четбот) толку многу го завела што поверувал дека е свесна.

Всушност, Докинс однапред се огради од ова обвинување, бидејќи додека сугерира дека е тешко да се каже дека Клаудија не е свесна, истовремено напоменува дека „ако Клаудија е навистина несвесна“, тогаш нејзината интелигенција покажува „дека едно способно зомби би можело да преживее без свест“.

Тој исто така го поставува ова прашање од еволутивна перспектива: „Ако овие суштества не се свесни, тогаш за што служи свеста, по ѓаволите?“ Тоа не е само дебата за машинската свест, туку и за тоа што значи да се биде човек.

Докинс го започнува својот есеј повикувајќи се на познатиот предлог на пионерот на компјутерските науки Алан Тјуринг од 1950 година за тоа како да се процени дали една машина може да „мисли“. Тјуринговиот тест беше „игра на имитација“ во која човек, само преку разговор со компјутер и со друг човек, треба да разликува кој е кој. За машина која ќе успее да ги измами луѓето би можело да се каже дека покажува интелигенција слична на човечката.

Од размислувањето Докинс скока на свеста, тврдејќи дека „мнозинството современи аналитичари“ го гледаат Тјуринговиот тест како мерило не само за „свеста“, туку и за „интелигенцијата“ на машината. Размислувањето и свеста се различни појави и има малкумина сериозни аналитичари кои би ги помешале. Оние кои ги мешаат, ја откриваат сопствената замаглена мисла.

Докинс верува дека, ако она што машината го произведува не се разликува од човечкото, би требало да ја прифатиме како интелигентна и свесна, исто како и луѓето. Меѓутоа, начинот на кој се стигнува до целта често е важен исто колку и самиот факт дека целта е постигната. И албатросот и товарниот брод го преминуваат Атлантикот, но бродот не може да лета (освен во метафорична смисла), ниту пак албатросот може да едри. Таа разлика ни кажува нешто важно за нивната природа.

Клод можеби може да води разговор или да напише песна еднакво добро како човек, но тоа го прави на начин кој малкумина би го опишале како „размислување“. Големите јазични модели, како Клод, се хранат со огромни количини текст во кои софистицирани алгоритми можат да следат законитости, овозможувајќи ѝ на машината да предвиди кој збор треба да го напише како следен во која било дадена низа. Тие убедливо го имитираат човечкиот јазик, но без никакво кохерентно разбирање на светот што нивните зборови го опишуваат. Моделите даваат илузија на човечност, симулакрум на размислување.

Секако, Докинс го знае сето тоа, не само затоа што е многу вешт во програмирање машини, секако многу повеќе од мене или од повеќето луѓе кои го читаат ова. Зошто тогаш ја прифаќа илузијата како реалност?

Одговорот делумно лежи во еволуираната човечка склоност кон антропоморфизација на животните, машините, па дури и на природните феномени. Во својата книга „Заблудата за Бог“, Докинс сугерира дека сме „хиперактивни во откривањето деловни субјекти таму каде што ги нема“, што ја опфаќа и интеракцијата со компјутерите, и дека таквото погрешно припишување на деловна моќ би можело да го објасни потеклото на религијата. Па можеби и желбата Клаудија да се види како свесна.

Прифаќањето на она што сега на шега се нарекува „заблуда за Клод“ е вкоренето и во начинот на кој еден специфичен огранок на материјализмот ги третира луѓето. За Докинс, човекот и машината се физички суштества кои обработуваат информации. Од мала важност е дали таа обработка се одвива преку биолошки мозок или силиконски чипови, преку инстинкт и расудување или преку статистички образец. Важен е само исходот.

На таквата перспектива ѝ недостасува разбирање дека луѓето, за разлика од машините, не се само физички, туку и историски и општествени суштества. Генетичарот и невронаучник Кевин Мичел забележа дека еволуцијата на интелигенцијата кај животните, за разлика од компјутерите, веројатно била поттикната од „притисоците на реалниот свет“ и потребата „да се реагира на светот“. Нашето битие и размислување, покрај еволуцијата, ги обликуваат и историјата и општеството. Сето тоа им недостасува на машините.

Компјутерот манипулира со симболи, при што значењето на тие симболи е неважно. Луѓето исто така манипулираат со симболи, преку размислување, говор, читање и пишување. Меѓутоа, за луѓето значењето е сѐ. Кога комуницираме, ние комуницираме со значење. Не е важно само како изгледа низата симболи, туку и што претставува таа; не само синтаксата, туку и семантиката.

Значењето произлегува од нашето постоење како општествени суштества. Општествената интеракција ја обликува содржината, ја исполнува внатрешноста на симболите со кои манипулираме. Правилата што им припишуваат значење на тие симболи не се наоѓаат само во нашите глави, туку и надвор, во општеството, во општествените институции, општествените односи и во заедничкото паметење. За некој да биде материјалист, не мора да ја отфрли општествената вкоренетост на човечкото постоење, туку мора да ја прифати како дел од објаснувањето за тоа како функционираат луѓето.

Свеста е едно од најважните прашања на науката и филозофијата, а истовремено и едно од најтешките за разбирање. Веројатно ниту едно објаснување за човечката свест нема да биде целосно ако ја занемари нашата улога како општествени суштества.

Отворено е прашањето дали машините можат да бидат интелигентни, па дури и свесни. Но, прашањето што го поставува Докинс – што уште е потребно за да нѐ убеди дека тие се свесни – ја промашува поентата. Колку и да стане Клод софистициран во имитирањето на луѓето, тоа нема да биде посилен доказ дека размислува или дека е свесен. Тоа се само пусти желби, исто како и нашата потреба да веруваме во бог.

Карикатури: Fahd Bahady

Извор: https://observer.co.uk/