Идниот социјализам ќе се гради од урнатините

Со Анкица Чакардиќ разговараше Јан Вржина на 11 јули 2026 година.

„Ако кажете дека некој е меѓу најголемите хрватски филозофки, имплицитно и ненамерно сугерирате споредба исклучиво со други жени, филозофки, додека мажите се третираат како воопшто да не се предмет на споредба“, напомена Ана Маскалан во книжарницата „Фрактура“ на 16 јуни, а потоа продолжи: „Значи, исклучително значајна хрватска современа филозоф напиша прониклива, добро аргументирана и мисловно провокативна книга на тема во која е врвен авторитет.“

Филозофот за кој станува збор е Анкица Чакардиќ, а книгата е Дионизискиот социјализам на Праксис школата (Фрактура, 2026). Забелешката на Маскалан на промоцијата во „Фрактура“ е повеќе од соодветна, бидејќи покрај непроценливиот и темелен преглед на филозофијата на праксисовците, Чакардиќ голем дел од книгата му посветува на преиспитувањето на наследството на Праксис во феминистички клуч. Тоа не значи дека Дионизискиот социјализам можеме да го сведеме само на феминистичко читање на Праксис; филозофот со вешти историски, социолошки и други интердисциплинарни увиди нè пренесува во времето кога Блох, Маркузе, Фром и Лефевр се сончаа на Корчула и кога, реципрочно, домашната мисла на светската сцена парираше со најзначајната продукција од тоа време. Со тоа книгата отвора и бројни придружни прашања, а бидејќи Х-Алтер со Чакардиќ веќе ги покри основите на Праксис, по повод ова маестрално издание со неа поразговаравме за тоа на што може да нè поучи Праксис денес.

- На промоцијата споменавте дека еден од вашите мотиви за пишување на книгата беше и критичката анализа на неодамнешните обиди за плукање по праксисовците, а во книгата таквите напади ги нарекувате „десничарска пресметка со прогресивните идеи во времиња на нормализација на националистичката омраза и post-truth идеологијата“. Како денес изгледа таа ревизионистичка тенденција и зошто е важно дискурсот за Праксис да не му го препуштиме на десницата?

- Последните десетина години сведочиме на вистинска мала експлозија од текстови и различни разговори за праксисовците и Праксис школата. Поводот главно има јубилејски карактер, така што уште не постои некаков тип континуирана и системска истражувачко-аналитичка работа посветена на Праксис, а уште помалку нови обиди за изворно развивање на праксис-филозофијата. Покрај останатото, се пишуваат и трудови кои тргнуваат од националистички позиции, дури и конспиративни, чија задача е да се пресметаат со ангажираната филозофија на Праксис или да го доведат во прашање академскиот интегритет на праксисовците. Таа пресметка некогаш оди толку далеку што, на пример, праксисовецот Руди Супек, човек кој го преживеал Бухенвалд, се обвинува за соработка со SS, па дури и за убиства и тероризам. Или на некои праксисовци со српско потекло од Хрватска им се импутираат „великосрпски“ идеи. Токму таквите форми на артикулација на кои им недостига валидна аргументација лесно се лизгаат во десен ирационализам (некаков тип на лукачевско „разорување на умот“), лична пресметка на ниво на озборување или конфабулација, од која за жал не можеме да прочитаме ништо суштинско за Праксис школата или праксисовците, туку примарно читаме ad hominem напади, фикција, псевдонаука, post-truth идеологија. Тој феномен во епистемолошка смисла е изразито интересен, но и многу опасен. Мислам дека националистичкото преиспитување на Праксис е изразито опасна ревизионистичка тенденција и на неа ќе треба теориски да се одговори.

- Многу прашања од книгата делуваат изненадувачки актуелно, вклучувајќи го и она за односот меѓу теоријата и праксата на левицата. На едно место го цитирате Светозар Стојановиќ кога пишува за „старата“ левица која младите активисти ги обвинува за анархизам и авантуризам, и која полесно наоѓа заеднички јазик со граѓанската опозиција отколку со новата генерација на левицата. Се повторува ли таа динамика денес, или тој процес всушност никогаш не бил прекинат?

-Се чини дека дијагнозата на Стојановиќ од 1969 година и денес е препознатлива во некои форми, на пример, институционалната „левица“, од социјалдемократски и синдикален тип, полесно наоѓа заеднички јазик со либерално-реформистичките или центристичките позиции, отколку со помладата активистичка генерација која ја одбива политиката на „помало зло“ или инсистира на итна радикална трансформација на општеството (анархо-комунистички идеи, феминистички и квир позиции, антифашистички борби, деколонијални, екомарксистички борби и сл.). Но, Стојановиќ ја критикуваше и „новата“ левица, нејзината аверзија кон потрајно организирање, и ја истакнуваше опасноста младите да ја фетишизираат спонтаноста сама по себе. Таа напрегнатост меѓу организацијата и спонтаноста, реформата и револуцијата, никогаш не е „прекината“ во вистинска смисла, таа остана отворена, и затоа веројатно тие прашања и понатаму ни звучат актуелно. Меѓутоа, тука има и горчлива иронија. Истиот тој Стојановиќ, кој на крајот на 60-тите пишува за потребата левицата да остане отворена кон радикалните струења на помладите студентски генерации, дваесетина години подоцна се приклучува на сосема поинаков политички бран, т.н. „антибирократска револуција“ и српскиот национализам, заедно со неколку други српски праксисовци. Ете, се чини дека левата критика на отуѓувањето и догматизмот не ги штити автоматски дури ни оние кои самите ја формулираат.

- Тоа нè води кон неуспесите на праксисовците кога, на пример, во 90-тите дел од загрепската група не се побуни против економската либерализација, а дел од белградската отворено се приклони кон национализмот на Милошевиќ. Општо земено, распадот на Југославија е фасцинантно вткаен во целата книга како лајтмотив кој константно се наметнува од заднина, нудејќи свежа перспектива на уште недокрај разјаснетите прашања од тој период. Бидејќи увидите за спроведувањето контрареволуција на овие простори се расфрлани фрагментарно низ делото, можете ли овде накусо да понудите решение на прашањето како во интелектуалната и општествената клима на социјализмот Југославија можеше да се уништи однатре?

- Е, тоа е едно големо и сè само не едноставно прашање. Можеби можеме на него да одговориме токму преку разбирањето на проблемот на национализмот кај Праксис (на пример на Милан Кангрга, Гајо Петровиќ, Данко Грлиќ, праксисовци кои остро го критикуваа национализмот), кое тргнува од тезата дека национализмот секогаш има една основна функција: да ги прикрие и „закамуфлира“ класните односи. Праксисовците истакнуваат дека тука не се работело за некаков надворешен, странски и ненадеен елемент на југословенското социјалистичко општество на еднакви народи и народности туку, како што го дијагностицираат уште од критиката на маспокот на почетокот на седумдесеттите години, како „другото лице на бирократско-авторитарната практика“. Значи, контрареволуцијата не се случи и наспроти социјалистичката интелектуална клима, туку делумно преку нејзините постојни структури, бирократизацијата, технократијата, централизмот. На тоа разбирање на национализмот треба да му се додаде и економската димензија на феноменот. Реформите од 1965 година, воведувањето пазарни механизми, либерализацијата на надворешната трговија, зајакнувањето на банкарскиот сектор, постепено водеа кон реставрација на капиталистичките односи на кои брутално им сведочиме од 90-тите. Тие реформи дополнително го продлабочија јазот меѓу поразвиениот југословенски север и неразвиениот југ, а по смртта на Тито во 1980 година, кога системот всушност не одработи целосна промена во насока на зајакнување на работничката контрола или напуштање на пазарот, економската криза и национализмот станаа две лица на истата дезинтеграција.

Она што ја прави оваа теорија опиплива, и на што се надоврзав малку пред тоа преку Стојановиќ, е тоа што некои од најистакнатите белградски праксисовци, токму оние кои со децении градеа системска критика на бирократскиот централизам, истиот тој критички вокабулар на почетокот на 90-тите го преведоа во брутална форма на српски национализам. Истовремено, ми се чини дека дел од загрепскиот круг, пред сè оние кои тогаш, во 90-тите, навистина беа присутни на сцената (бидејќи кругот дотогаш веќе беше генерациски раслоен), не беше доволно гласен во моментот кога требаше еднакво критички и остро да се проговори за транзицијата на земјата кон чиста пазарна логика, која со еден потег ги укина остатоците од колективизацијата и самоуправните практики. И овие парадокси се составен дел од интелектуалната историја на Праксис школата, тема на која сигурно уште ќе ѝ се враќаме.

- Да се вратиме на златното доба на Праксис, тешко е да не се забележи дека праксисовската филозофија го отсликува општиот дух на шеесеттите, еланот и верата во нов свет видливи преку контракултурата, хипи движењето, студентските протести и враќањето кон раниот, хуманистички Маркс. Со оглед на тоа што денес живееме во некаков вид пост-шеесетосмашки мамурлак, кои делови од праксисовската мисла би можеле денес да ги преземеме, а кои можат да му се припишат на духот на тогашното време?

- Праксис школата, а нејзината филозофија на револуцијата уште повеќе, навистина го отсликува духот на своето време, на пример, позицијата на југословенската неврзаност во контекст на студеновоениот биполарен свет, донекаде и контракултурната шареноликост на 60-тите и 70-тите години, кои во идејниот хоризонт беа обликувани и од глобалната револуционерна енергија, од Виетнам, Јужна Америка и Прага, до париските барикади, кога се чинеше дека особено помладите генерации, студентската интелигенција, можат политички да делуваат, со зборовите на праксисовците, како „револуционерен детонатор“. Таа вера дека спонтаната енергија на младите ќе се пренесе на работничката класа и дека „дионизискиот социјализам“ како хуманистички проект нужно ќе уследи од самата логика на историскиот развој, тоа условно би можело да се нарече дух на тогашниот филозофски момент, љубопитен оптимизам, кој за жал не го преживеа сломот на Југославија.

Меѓутоа, тука е и онаа помалку пријатна, но важна критичка Zeitgeist-цртичка на Праксис. И покрај официјалната неврзана, антиколонијална положба на Југославија, Праксис школата, со само неколку исклучоци, остана во голема мера евроцентрична, речиси воопшто не ги вклучуваше марксизмите и филозофиите од Глобалниот Југ, како ни проблематиката на родот и расизмот. Сепак, она што ми се чини вредно денес да се учи од праксисовците е нивната ангажирана филозофија дијалектички применета на прашањата „од терен“, на пример социјалистичкото самоуправување, како и нивниот критички метод (истовремено и во теоријата и во праксата) кој ја одбива и капиталистичко-реифицираната беда и репродукцијата на отуѓувањето како последица на ултимативната бирократизација на социјализмот. Нивниот пример добро покажува како функционира ангажирана марксистичка филозофија која го критикува социјализмот однатре, но не за да ги напушти неговите темелни принципи, туку за да го одведе социјализмот до неговите целосни еманципаторски потенцијали.

- Во анамнезата на југословенската пропаст делумно се исчитува и критиката на пазарниот модел на социјализам, а многу праксисовци уште во свое време го критикуваа како продолжение на отуѓувањето и афирмација на парично-стоковниот однос на капитализмот. Денес оваа идеја во сегменти на левицата доживува ревитализација, а истакнати интелектуалци како Вивек Чибер отворено ја застапуваат. Како би можеле, со оглед на искуството од внатрешните противречности на Југославија, СССР и другите социјалистички проекти, да го замислиме идниот социјализам?

- Некои праксисовци уште во шеесеттите предупредуваа дека трајното одржување на стоковно-паричните односи би можело самоуправувањето да го преведе и префрли во некаков тип на „капиталистичко задругарство“, а што последично сугерираше и дека материјалната заинтересираност на работниците не може да се развива без пазарно посредување. На пример, Ернест Мандел, белгиски троцкист, ги напаѓаше праксисовците дека во ваквите критики, а особено во критиките на бирократизмот и самоуправувањето сепак се преблаги. Аргументот на Чибер, кој го споменувате овде, емпириски е попретпазлив (иако некои негови понови текстови за левицата се сè само не претпазливи, згора на тоа и многу проблематични), тој заговара демократска сопственост над претпријатијата со задржување на пазарната конкуренција, а не централно планирање кое со себе историски ги носи веќе добро документираните проблеми на бирократска ригидност и гушење на производствената иницијатива. Меѓутоа, југословенското искуство нè учи на нешто што моделот на Чибер не го зема предвид – не е доволно да се инсистира само на демократизација на сопственоста како единствен гарант за одбрана од притисокот на пазарната логика; и покрај тоа може да дојде до продлабочување на класно-географските нееднаквости и на крајот до бирократско-националистичка капитализација. Идниот социјализам, кој нема да се гради од нула, туку од урнатините (економски, воени, еколошки), мора во себе да има вградено механизам на трајна демократска контрола над механизмите на распределба на моќта и одржливата иднина, а не само над средствата за производство.

- Многумина го споредуваат денешниот момент со периодот од пред стотина години. Во таа смисла, една кратка дигресија која ги скицира деловите од филозофијата на Роза Луксембург се чини неверојатно соодветна. Луксембург го разбираше империјализмот како средство за акумулација на капиталот и како „највисок стадиум на капитализмот“ кој во потрага по профит создава нови потреби за производство, што, меѓу другото, се огледува во милитаризацијата и војувањето. Како во тој луксембургијански контекст го толкувате историскиот момент во кој се наоѓаме?

- Луксембург во своето капитално дело Акумулација на капиталот: придонес кон економското објаснување на империјализмот многу прецизно покажа дека капитализмот не може да се репродуцира доколку не се потпира на колонијално/империјално освојување на простори, пазари, суровини, евтина работна сила, а милитаризацијата на општествените односи за Луксембург претставува секогаш можен механизам за реализација на акумулацијата на капиталот „во движење“. Империјализмот не е девијација на капитализмот, туку негова структурна нужност. Војната во Украина, геноцидот во Газа, нападите врз Иран, Венецуела, забрзаното европско вооружување, царинската војна и технолошката трка околу вештачката интелигенција (AI) — сето тоа се примери за нови „надворешни“ простори на акумулација, било територијални, било дигитални, во момент кога класичните извори на профит се исцрпуваат. Затоа паралелата со стотина години наназад не делува како пуста аналогија, туку како пример за истата структурна логика на капиталот во нови историски услови кој, секогаш кога капитализмот ќе упадне во нов циклус на криза, одново се свртува кон нови модели на милитаризација и војна како „решение“ за реализација на нов бран на акумулација.

- Би сакал сега да преминам на една друга голема тема во книгата, феминистичкото преиспитување на Праксис. Феминизмот е, како што покажувате во книгата, една од најголемите „слепи точки“ на Праксис. Зошто феминистичката критика не е само додаток на револуционерната борба, како што веројатно ја гледале самите праксисовци, туку нејзин неизоставен дел?

- Од една страна, од различни причини на праксисовците им пропуштило да ја вклучат родовата проблематика во програмата на нивниот т.н. творечки марксизам и хуманизам, а од друга, со своите настојувања и те како го зајакнаа (иако главно несвесно!) развојот на претстојниот „нов бран“ на југословенскиот феминизам. Марксистичкиот феминизам потсетува дека без репродуктивниот труд (на пример раѓањето, одгледувањето, негата, емоционалниот труд, извршувањето на рутинските домашни работи), кој секојдневно го одржува животот на сите нивоа, не е можно да се репродуцира општеството и неговите односи. Затоа феминистичките настојувања не се и не можат да бидат додаток на револуционерната борба, туку нејзин нужен и составен дел.

- Освен враќањето кон војните, се чини дека современата десница истовремено се обидува да ги врати жените во историската позиција на потчинетост. Блаженка Деспот, како што покажувате во книгата, уште порано ја анализираше економската логика на антифеминизмот и неговата поврзаност со неолиберализмот. Како денес можеме да пристапиме кон современиот антифеминизам и концептите како т.н. „родова идеологија“?

- Загрепската праксисовка Блаженка Деспот феноменот на антифеминизмот го препозна уште во осумдесеттите години, потпирајќи се на Стјуарт Хол и неговата теза за „големата претстава на свртување на општеството надесно“. Тој процес таа го опиша речиси пророчки: неолиберализмот, неоконзервативизмот и новата десница се спојуваат токму во антифеминизмот. Нејзината анализа покажува дека не станува збор за случајно културно преклопување, туку за феномен кој се заснова на јасна економска логика. Капитализмот во криза, гушеќи ги социјалните функции на државата, има потреба од жртвени јагниња кои ќе ги обвини за различните општествени нестабилности, на пример, ЛГБТИК+ лицата, мигрантите, Србите, феминистките, црнците, муслиманките. Деспот тој феномен го лоцира и во ирационалното повикување на „природата“ и семејно-суверенистичката традиција, како оние вредности кои стануваат составен дел од политичката програма на десницата која, кога не е во состојба да понуди некоја посериозна економско-политичка програма, посегнува по разни митомании и нормализации на омразата кон другите и поинаквите. Ми се чини дека анализата на Деспот е многу добро погодена: современиот антифеминизам и т.н. „родова идеологија“ не се феномени што се одвиваат во некаков изолиран простор на т.н. „културни војни“, туку се составен дел од пошироката стратегија за репродукција на капитализмот во криза.

Слики: Рафат Алкхатиб

Извор за текстот: H-alter.org