Читањето е закон

11.08.2026 09:58

Некогаш широко распространетото хоби, читањето, стана активност на мошне мала група луѓе. И сите читаат помалку – опаѓањето на читателските навики е присутно и меѓу оние што отсекогаш читале најмногу: пензионерите, жените и високообразованите.

Според неодамнешната насловна приказна на магазинот „The Atlantic“, стигнавме до „крајот на читањето“ и ерата на „постписменоста“. Податоците, иако се однесуваат на САД се запрепастувачки колку што се и морничави. Половина од Американците не прочитале ниту една книга во текот на 2022 година.

Читањето за задоволство исто така опаѓа: од 28 отсто (2004) на само 16 отсто (2023 година). Ова некогаш широко распространето хоби стана активност на мошне мала група луѓе. И сите читаат помалку – опаѓањето на читателските навики е присутно и меѓу оние што отсекогаш читале најмногу (пензионерите, жените и високообразованите). Со тоа, и самите книги стануваат сè поедноставни и сè пократки. Во денешните бестселери од листата на „Њујорк тајмс“, просечната должина на реченицата е за околу една третина помала отколку пред еден век. Најпродаван роман во Америка во 1958 година бил „Доктор Живаго“ од Борис Пастернак, а минатата година најновото романче од серијалот за млади „Игри на гладта“. Што не значи дека младите читаат повеќе, напротив. Помеѓу 1984 и 2025 година, уделот на тринаесетгодишниците кои велат дека „ретко“ или „никогаш“ не читаат за задоволство пораснал од 8 на 29 отсто.

А кога станува збор за нашата Република, според податоците на Заводот за проучување на културниот развиток (2015), околу две третини од граѓаните на Србија не прочитале ниту една книга во текот на годината. На интернет неодамна беше споделувана карта на европските земји (наводно) заснована врз меѓународни податоци, според која проценката за Србија е уште пониска: само околу 25 отсто од населението на Србија читаат барем една книга годишно (просекот во ЕУ е околу 53 отсто, при што предводи Данска со 72 отсто, а Романија е при дното со 29 отсто). Секако, истото е и со вестите. Народот денес до вестите доаѓа многу помалку со читање отколку порано. Пред половина век (1975), околу половина од луѓето велеле дека секојдневно читаат весници, а денес тоа го прават помалку од 10 отсто. Повеќето ги следат преку своите телефони или компјутери (наместо на хартија), додека 40 отсто велат дека онлајн вестите попрво ги гледаат или ги слушаат отколку – ги читаат. Впрочем, дали забележавме дека Александар Вучиќ сè поретко пишува авторски текстови за весници, а одвреме-навреме снима видеа за Инстаграм? И каде се деде онаа негова книга за „обоената револуција“?

И сега, во најголемиот дел од човековата историја, најголемиот проблем поврзан со читањето била неписменоста. Луѓето едноставно не знаеле да читаат. Меѓутоа, денес најголемиот проблем е „постписменоста“ – луѓето умеат да читаат весници и книги, но повеќе не ги читаат. Изгледа дека Вучиќ, меѓу сето друго злогласен, е и првиот претседател на Србија во постписмената ера. А општеството што не чита губи многу повеќе од самите книги и нивните автори. Луѓето со тоа ја губат способноста за критичко мислење, длабока концентрација и согледување на животот од различни перспективи, за што изобилно сведочат научниците и истражувачите на тековната „постписменост“. Од друга страна, парадоксално, веројатно читаме повеќе зборови од кога било порано – само се промени тоа што го читаме и начинот на кој читаме. Луѓето денес се преплавени со имејлови, мобилни пораки, објави на Икс и описи на Инстаграм. Експлозијата на овие кратки текстуални фрагменти се случи на сметка на способноста долго и концентрирано да им се посветиме на подолги пишани дела што пренесуваат богати и сложени информации. А не ја ни спомнавме „вештачката интелигенција“ и оној друг, клучен аспект на читањето – пишувањето. Зашто, пишувањето е мислење, односно размислување, а сè почесто го делегираме на таканаречените големи јазични модели.

И тогаш, дали цивилизацијата каква што ја познаваме навистина е на пат без враќање? Дали подемот на хиперадиктивните дигитални технологии ги разори нашите способности за концентрација и ја изгасна нашата склоност кон текстот? Дали книгите исчезнуваат од нашата култура, а со нив и нашата способност за сложено и рационално размислување? Слетуваме ли кон постписмено општество во кое митовите, интуицијата и емоциите ја потиснуваат логиката, доказите и науката? Па никој не мора со бомбардирање да нè враќа во средниот век или каменото доба, бидејќи тоа ќе си го направиме самите? „Социјалните мрежи“ одамна станаа само лоша телевизија што ја гледаме на мобилниот телефон. Ајде да не паничиме уште и да не ја дробиме истата, здодевна, прежвакана и старечка приказна за „денешната младина“ која повеќе не чита?

Имено, читањето веќе успешно преживеа неколку големи технолошки удари, што покажува дека можеби е попривлечно отколку што сме мислеле. Радиото, киното, телевизијата, dial-up и Wi-Fi интернетот, TikTok – ништо од тоа не успеа да ја згасне човечката потреба да ги движи зениците преку зборовите на хартија. А книгата е – како столот, графитниот молив или оној жолто-зелен сунѓер за миење садови – речиси совршена технологија, токму затоа што нема премногу простор за унапредување. Обични листови хартија со чкртаници што ги нарекуваме букви, сместени меѓу две корици, кои на овој начин можат да ги користат многумина, а притоа да траат и со векови! Всушност, следново е извонредно и речиси чудесно. А тоа е дека луѓето кои ги поседуваат најзаразните уреди што некогаш биле измислени – „паметните телефони“ со своите апликации – воопшто и решаваат да ги тргнат настрана и да земат книга в раце.

Зашто, читањето не е природно. Луѓето немаат вродени когнитивни механизми наменети за поврзување букви (односно случајни чкртаници) во зборови, ниту за нивно поврзување со работите од реалниот свет. Читањето се учи. За да чита, човечкото животно мора повторно да ги намени деловите од мозокот што првично служеле за говор и препознавање предмети. Оваа практика првпат се појавила пред само 6.000 години во Месопотамија. И илјадници години потоа мнозинството луѓе на планетата биле неписмени, сè до Гутенберг и откривањето на печатарската преса во 15 век. Но пишаниот збор суштински се разликува од говорот зашто ја одвојува пораката од нејзиниот пренесувач, со што овозможува попромислено и понепристрасно ширење на информациите отколку во усните општества. Бидејќи за запишување на мислите е потребно повеќе време отколку за нивно изговарање, пишувањето нè поттикнува да застанеме, да размислиме и да ги средиме своите идеи. Затоа пишаниот јазик најчесто се одликува со посложени реченици и побогат речник отколку говорот. За разлика од изговорениот збор (кој исчезнува веднаш штом е изговорен), текстот останува. Читателите можат да му се враќаат, одново да го толкуваат и во него да пронаоѓаат нови значења, како во „Одисеја“. Токму зашто запишаното трае, умот се ослободува од потребата сè да памети и може да се посвети на создавање нови идеи и откритија.

Најпосле, не мора да завршиме филозофски факултет за да ја знаеме разликата меѓу евтините и длабоките задоволства. Никој не е пресреќен ако со часови зјапал во Инстаграм или Јутјуб-клипови, ниту се фали со рекордно време пред екранот на телефонот. А да завршиш одличен роман или научнопопуларна книга неретко е како да си симнал тег од градите или да си отпатувал во некоја нова и егзотична земја. А за таквите искуства нема вистински замени. Видеосодржините можат да нè забавуваат и возбудуваат, подкастите можат да нè информираат, но постои само еден начин да почувствуваме како ни се шират хоризонтите, мислата станува посложена, а внатрешниот свет побогат – а тоа е со очите да минуваме преку пишаниот текст. Целата сериозна интелектуална работа на крајот се сведува на тоа, па ајде да не се преправаме дека е поинаку.

Нема кратенка ако сакаме да бидеме дел од светот на идеите. Ако сакаме да се занимаваме со сложени мисли и да управуваме со нив – мораме да читаме и да пишуваме. На долги патеки, единствено книгите навистина се важни. Филмовите, подкастите и TikTok-снимките умеат да привлечат внимание и да допрат до широка публика, но нивниот досег во доменот на идеите е помал оd што изгледа. Мислите стануваат трајни дури кога ќе бидат запишани, отпечатени и сочувани меѓу кориците на книга. Истовремено, човечките суштества чувствуваат глад што ниту една видеоснимка не може да ја задоволи. Па среде бесконечната понуда на заводлива и заразна забава, многу луѓе и понатаму сакаат да читаат. Пет илјади години откако во Сумер почнале да врежуваат клинесто писмо во глинени плочки, и шест века откако Гутенберг почнал да втиснува мастило во хартиени блокови, текстот сè уште е закон. И тука е за да остане.

Ви благодарам за читањето!