Анатомија на огнениот пекол на Јадранот

Текст подготвен за читателите од целиот регион загрозен од пожари, бидејќи причините за оваа состојба, како и последиците, се идентични.

Од историските заблуди до парадоксот „Zimmer frei“

Пожарите што секоја година повторно го претвораат јадранското крајбрежје и островите во пустош не се само обична природна непогода.

Тие се резултат на сложена спрега од историски одлуки, еколошки специфики и климатски промени, но пред сè — на длабока социолошка трансформација на општеството, правна неуреденост и хронично отсуство на системска превенција.

За да разбереме зошто Далмација и црногорското крајбрежје секое лето стануваат „барутана“, потребно е да се расветлат сите причини, да се анализираат последиците и да се применат решенија што други медитерански земји веќе успешно ги спроведуваат.

1. Хронологија: Како е создаден „зелениот барут“?

Денешниот пејзаж на крајбрежјето не е целосно природен; тој е споменик на вековни човечки интервенции:

Венецијанските пустошења (оголување на карстот):

Венецијанската Република со векови ги сечела автохтоните дабови шуми (дабот прнар/црника) за потребите на бродоградбата и изградбата на Венеција. Резултатот бил целосна ерозија на почвата и создавање гол карст.

Австроунгарската визија (садење алепски бор):

Кон крајот на XVIII и во текот на XIX век, под власта на царот Јосиф II и подоцнежните хабсбуршки управи, започнало пошумувањето на карстот. Алепскиот бор (Pinus halepensis) бил избран како пионерски вид — скромен, издржлив и способен да расте дури и од самата карпа, со цел да ја спречи ерозијата.

Повoeните работни акции (масовно ширење):

По 1945 година, младинските работни акции во Југославија пошумиле стотици илјади хектари крајбрежје со алепски бор, со цел заштита на почвата и развој на туризмот.

Историската стапица:

Алепскиот бор требало да служи само како „преоден вид“ што ќе создаде сенка и почва за враќање на автохтоните листопадни видови. Меѓутоа, системот бил оставен сам на себе. Борoт неконтролирано се проширил, а поради високата содржина на смола, етерични масла и специфичните серотински шишарки (кои при пожар експлодираат и летаат на десетици метри), станал еден од главните фактори за брзото ширење на пожарите.

2. Фаталната забрана на козите и парадоксот „Zimmer frei“

Значаен дел од денешната противпожарна ранливост се должи на административните грешки од минатото и на наглиот пораст на животниот стандард:

Законот за забрана на козите (1954):

Во рамките на повоената политика на „заштита на шумите“, југословенските власти во 1954 година донеле закон со кој практично било забрането одгледувањето и напасувањето кози на карстот. Со тоа од теренот бил отстранет најефикасниот природен „чистач“ на шумата. Козите со векови ги паселе ниската вегетација, сувата трева и младите изданоци на маките, одржувајќи го подрастот чист. Забраната предизвикала бујно ширење на непроодна макија, која денес служи како „скалило“ по кое огнот од земјата моментално се искачува во крошните на боровите.

Од мотика до апартмани:

Со експлозијата на туризмот и растот на животниот стандард, локалното население масовно се пренасочило кон изнајмување недвижности. Мотиката, српот, маслинарството и сточарството биле оставени во минатото. Полињата и сувомезите — некогашни природни противпожарни бариери — обраснале со густа макија и борова шума.

Исчезнувањето на дрвото како енергенс:

Подигнувањето на животниот стандард донело електрична енергија, гас и клима-уреди. Некогаш секое суво дрво и шишарка се собирале за огрев, со што шумата самостојно се чистела. Денес ова суво гориво останува во шумата како запалив тепих.

Апартманизација во периферните зони:

Во трката по заработка, објекти и базени биле градени (а подоцна и легализирани) директно во густите шуми од алепски бор, поради „автентичната сенка“, без какви било урбанистички заштитни зони. Кога ќе избие пожар, пожарникарите не ја бранат шумата, туку спасуваат неплански распрскани апартмани.

3. Еколошки, климатски и правни причини

Климатски промени:

Повеќемесечните летни суши, екстремните температури (35 °C) и отсуството на летни врнежи ја претвораат вегетацијата во дехидриран барут.

Пиротехника и невнимание:

Летното испалување сигнални ракети, бакљи, невнимателното печење скара и работите на отворено често се причини за избивање пожар во најсушните денови.

Имотно-правен хаос и благи казни:

Расцепканите и нерегулирани парцели го оневозможуваат чистењето на „ничииот простор“, додека правосудството изрекува симболични казни за предизвикување пожари од невнимание, со што не се поттикнува превенцијата.

4. Решенија на теренот (технички и еколошки)

1) Конверзија на шумите (конкуренција на борот)

На опожарените подрачја и околу населените места потребно е систематски да се отстранува алепскиот бор и да се садат автохтони видови (даб прнар/црника, чемпрес, пинија, планика, рогач, маслинка). Листопадните видови содржат повеќе вода, немаат смола и дејствуваат како природен забавувач на пожарот.

2) Заштитни појаси од 30 до 100 метри

Околу сите населени места мора да се одржува исчистен појас без висока трева и запуштени крошни.

3) Враќање на противпожарното сточарство и сувомезите

Следејќи ги современите европски трендови, потребно е да се стимулира контролираното одгледување кози и овци на противпожарните просеки (т.н. пирофорија), како и да се обновуваат старите сувомези како физички пречки за огнот.

4) Дронови и AI-детекција

Постојниот систем на врвни термовизиски набљудувачници треба да се надгради со дронови со термални камери, кои ноќе ќе го надгледуваат карстот и ќе ги откриваат раните извори на топлина или сомнителните движења.

5. Правна реформа: искуствата на Грција и Шпанија

Додека нашиот регион кон проблемот пристапува благо, други медитерански земји применуваат политика на нулта толеранција:

Грчки модел (присилно чистење и затвор):

Воведена е задолжителна дигитална платформа на која граѓаните мора да докажат дека ги исчистиле своите парцели. Ако не ги исчистат, општината излегува на терен, го чисти просторот и трошокот му го наплатува на сопственикот, заедно со парична казна. За предизвикување пожар со пиротехника или со работи во текот на летото е пропишана минимална казна од 10 години затвор, со целосно покривање на трошоците за гаснење (канадери, гориво, човечки ресурси).

Шпански модел (зонски појаси и забрана на пиротехника):

Законски е задолжителен појас од 25 до 50 метри околу секој објект што се наоѓа во близина на шума. Во лето е строго забранета продажбата и употребата на пиротехника во радиус од 500 метри од шумскиот појас.

Потребни чекори:

1. Закон „Исчисти или плати“:

Ако сопственикот не ја одржува парцелата во близина на населено место, државата/општината го чисти теренот, а трошокот се запишува како хипотекарен товар врз недвижноста.

2. Финансиска одговорност за пожарот:

Предизвикувањето пожар со пиротехника или од невнимание мора да повлекува обврска за плаќање на часот работа на пожарникарите и канадерите.

3. Забрана на летната пиротехника:

Воведување целосен мораториум на продажбата и употребата на факели и сигнални ракети во текот на противпожарната сезона.

Дури кога ќе сфатиме дека правото на безбедност и живот е над правото на запуштање на приватниот имот, и кога ќе ги споиме историските искуства (сувомезите, листопадните видови, противпожарното напасување) со нов начин на управување со просторот и ригорозни закони, јадранскиот регион ќе престане да стравува од секој летен ветер.

Слики: Tjeerd Royaards