Предностите на фискалните пари

14.09.2017 09:55
Предностите на фискалните пари

На западниот капитализам не му останаа многу свети крави. Време е да се спроведе дискусија за уште едно од неговите недопирливи правила: за независноста на централните банки од избраните влади.

Образложението за ставање на монетарната политика под контрола на централните банки е добро познато: за време на изборниот циклус политичарите често паѓаат во искушение да ја зголемат количината пари и така да ја загрозат економската стабилност. Иако, претставниците на прогресивните сили отсекогаш ја изнесувале забелешката дека централните банки не можат да бидат навистина независни, зашто автономијата во однос на избраните политички претставници ја зголемува нивната зависност од финансиерите кои би требало да ги држат под контрола, аргументот во прилог на раздвојување на монетарните политики и демократскиот политички процес не се доведува во прашање уште од седумдесеттите години на дваесеттиот век.

Ако за момент ги оставиме настрана политичките контраверзи, ќе видиме дека аргументот за независноста на централните банки се темели на економската аксиома за раздвојување на парите и долгот (или кредитите). Со долгот може да се тргува во рамки на земјата – на пример, со државните или корпоративните обврзници кои се купуваат и продаваат по цена која е резултат на инфлацијата и ризикот од неплаќање. Од друга страна, кај парите ризик за плаќање не постои, а парите почесто се средство отколку предмет за размена (ако го занемариме пазарот на валути).

Но, таа аксиома веќе не важи. Со продлабочувањето на финансијализацијата, комерцијалните банки во секојдневното работење сè повеќе се потпираат една на друга и користат заемни краткорочни позајмици за кои како гаранција вообичаено се даваат државни обврзници. Таквиот облик на ликвидност ги добива добро познатите својства: бидејќи се користи како средство за размена и како средство за чување на вредноста, тој станува еден вид пари.

Во тоа е поентата: колку повеќе меѓубанкарски пари користат банките, толку на финснсискиот систем му е потребна поголема количина државни обврзници како депозит за тој раст. Растот на понудата меѓубанкарски пари ја зголемува побарувачката за државен долг во бескрајно маѓепсан круг кој создава бранови ликвидност над кои банките немаат контрола.

Во мошне новиот финансиски свет независноста на централните банки ја губи смислата, зашто парите кои ги создава таа се сè помал дел од вкупната количина пари во понудата. Со подемот на меѓубанкарските пари, чија основа главно е државниот долг, фискалната политика станува пресудно важна за регулирање на количината реални пари со кои се подмачкува модерниот капитализам.

Впрочем, колку централната банка е понезависна, толку поважна е улогата на фискалната политика во регулацијата на количината пари во економијата. На пример, рестриктивната фискална политика во Германија создаде недостаток од „бундови“ (германски државни обврзници) во еврозоната, со што се ограничени капацитетите на Европската централна банка за спроведување на политиката за квантитативно попуштање и комерцијалните банки да произведуваат повеќе банкарски пари. Парите и државниот долг денес се толку испреплетени што самата аналитичка основа за централната банка исчезна.

Секако, обидите трезорот и централната банка да се вратат под еден покрив би ги изложиле политичарите на обивнувања дека се обидуваат да дојдат до лостовите на монетарната политика. Но, на новата реалност може да се реагира и на друг начин: да ги оставиме централните банки на мира, но да дозволиме владите повеќе да влијаат на создавањето домашни пари – и така добиваат поголема независност во однос на централните банки – така што ќе се воспостави паралелен платежен систем кој ги користи фискалните пари или, поточно, парите за кои гаранција ќе бидат идните даночни обврски.

Како би функционирале тие пари? Пред сè, би „живееле“ на дигиталната платформа на даночната управа, со користење на веќе постоечките даночни идентификациски броеви на физичките лица и претпријатијата. Секој што има даночен идентификациски број (ДИБ) би добил бесплатна сметка поврзана со тој број. Поединците и претпријатијата тогаш би го отплатувале кредитот на сметките поврзани со даночните идентификациски броеви префрлајќи пари од своите банкарски сметки, исто како што прават денес кога плаќаат данок. Но, тоа би го правеле однапред, зашто секои 1 000 евра кои ќе ги уплатат денес државата би им ги пресметала како 1 080 евра платен иден данок – што дава ефективна годишна камата од 8 проценти, ако сте подготвени данокот да го платите една година пред доспевањето.

Во практиката, кога на ДИБ сметка ќе се уплатат 1 000 евра, на уплатувачот му се издава идентификациски број (вообичаен ПИН) кој може да се искористи кредитот од 1 000 евра да се префрли на ДИБ сметка на некое друго лице или износот да се искористи за плаќање иден данок. Таквите временски обележани средства од идните даночни обврски, или фискалните евра, можат да се задржат на сметката една година, до доспевањето, или да се користат за плаќања во корист на други даночни обврзници. Апликациите на мобилните телефони или картичките кои би ги издавала државата (на пример, картичките кои истовремено би служеле како идентификациски картички за социјално осигурување) максимално би ги олесниле и би ги забрзале таквите трансакции, така што тие практично не би се разликувале од трансакциите извршени со користење пари од централните банки.

Во таквиот затворен платен систем со приближување на датумот на доспевање на фискалните пари, даночните обврзници кои не располагаат со кредит за дадената фискална година би ја зголемиле побарувачката за нив. За да се обезбеди одржливост на системот, трезорот би морал да ја контролира вкупната понуда на фискални пари користејќи ефективна каматна стапка, така што ќе обезбеди номиналната вредност на понудата да не надмине одреден процент од националниот доход или агрегатен износ на даночните задолжувања, за што би одлучувале законодавците. За да се обезбеди целосна транспарентност и доверба, трансакциите извршени со фискални пари би се регулирале со користење блокчејн (blockchain) алгоритам развиен и контролиран од независен орган на државно ниво.

Фискалните пари имаат бројни предности. На тој начин државите би обезбедиле извор на ликвидност кој не зависи од пазарите со обврзници. Би се ограничило учеството на државниот долг во создавањето меѓубанкарски пари или барем финансиерите би биле принудени дел од меѓубанкарските пари да вклучат во затворениот систем на домашните фискални пари, со што шоковите заради ненадејното повлекување капитал се сведуваат на минимум. Преку конкуренцијата со банкарскиот платен систем фискалните пари би придонеле за намалување на провизиите кои клиентите денес им ги плаќаат на банките.

Благодарение на блокчејн технологијата фискалните пари би можеле да функционираат како потполно транспарентен и бесплатен јавен платен систем кој заеднички би го надгледувале сите државјани (и недржавјаните) кои учествуваат во него.

Фискалните пари се и политички атрактивни. Државата може да ги искористи евентуалните вишоци парична понуда за да ги дополни ДИБ сметките на семејствата кои добиваат социјална помош или да ги финансира јавните работи, што оваа идеја ја прави привлечна за прогресивните сили. А, и на конзервативците би требало да им се допадне системот кој донесува значајни даночни олеснувања за сите кои ѝ помагаат на државата во креирањето фискални пари, притоа не доведувајќи ја во прашање улогата на централните банки во регулирањето на каматните стапки.

Потенцијалните предности на фискалните пари на транснационално ниво се исто така важни. На пример, Грција со фискални пари можеше да им се спротивстави на барањата на доверителите од 2015 година и тоа беше сржта на мојот план за спротивставување на предаторските банкарски политики што ни ги наметна Европската централна банка. Денес, таквите пари на Италија, Франција и другите членки на еврозоната би им го обезбедиле потребниот фискален простор што им недостасува, а можеби би создал и темели за една реформирана еврозона на заемно поврзани домашни фискални евра, наместо паралелни валути, што би дејствувало стабилизирачки на макроекономијата. Можеби тоа би било добра основа за некој нов Бретон Вудс, договор за сеопфатна клириншка унија со повеќе различни платежни системи.

Слики: Stefanos Rokos

Извор: https://www.project-syndicate.org

Слични содржини

Европа / Општество
Општество / Европа / Теорија

ОкоБоли главаВицФото